Oskeladden og dei gode hjelparane? - eit vitskapsteoretisk essay om etiske utfordringar i eit aksjonsforskingsprosjekt
Universitetet i Bergen
Kontakt
Lars.Tuastad@uib.no
DOI:
https://doi.org/10.69625/318192.ZJMI5172
Først publisert
Musikkterapi 37(2) 2014, s. 6-17
Publisert på nett
03.02.2025
Fagfellevurdert artikkel
SAMMENDRAG
"Vitskapsessayet tar utgangspunkt i aksjonsforskingsprosjektet med Me and The BAND`its, eit rockeband med bakgrunn i det landsdekkande prosjektet Musikk i Fengsel og Frihet. Aksjonsforsking er ofte prega av tette band og eit sterkt fokus på brukarmedverknad og likeverd i forskingsprosessen. Målet er å utvikle kunnskap saman som skal føre til endringar. Dette vil som regel alltid føre til at ein møter etiske utfordringar. I essayet vert etiske problemstillingar ved aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its drøfta i høve dei etiske retningslinene for samfunnsvitskap, humaniora, juss og teologi (NESH) og den etiske tenkjaren Knud Løgstrup. Forfattaren føreslår i essayet at løysingar på etiske utfordringar ved aksjonsforskingsprosjektet Me And The BAND`its berre delvis er å finna i dei etiske retningslinene. Nokre av svara finn ein hjå Løgstrup. Men den største eksponenten for etiske løysingar finn ein kan hende mest av alt i bandfellesskapen Me and THE BAND`its."
Nøkkelord: Aksjonsforsking, forskingsetiske retningsliner, Løgstrup, tillit, kontekst.
Innleiing
Bakgrunnen for denne teksten er ein revidert versjon av eit vitskapsteoretisk essay eg hadde som del av doktorgradsutdanninga mi ved Griegakademiet, Universitetet i Bergen. Deler av teksten er også å finne i den ferske doktoravhandlinga mi «Innanfor og utanfor - Rockens rolle innan kriminalomsorg og ettervern» (Tuastad 2014). Ved begge høve er utgangspunktet aksjonsforskingsprosjektet med rockebandet Me and THE BAND`its, som forutan essayforfattaren består av tre tidlegare innsette. Bandet har bakgrunn i det landsdekkande prosjektet Musikk i Fengsel og Frihet (heretter MIFF), der eg jobba som musikkterapeut frå år 2000 - 2010. MIFF byggjer på ideen om at tidlegare fengselsinnsette treng oppfølging, både når det gjeld arbeid og fritid, for å lette overgangen tilbake til samfunnet. I Bergen er tilbodet organisert i form av tre trinn: Trinn 1 er eit musikktilbod for innsette som sonar fengselsstraffa og føregår i eit eige musikkrom i Bergen fengsel. Trinn 2 er musikktilbodet for dei som har open- eller avslutta soning, og føregår på kulturhuset Verftet i utkanten av Bergen sentrum. På trinn 3 er musikktilbodet drive på eige initiativ av brukarane sjølv, men med muligheit for å få hjelp og støtte av instruktør dersom det er nødvendig. Medlemene i Me and THE BAND`its har på ulikt vis vore igjennom dei ulike trinna i MIFF. Dette er ein prosess eg som musikkterapeut har vore så heldig at eg har fått følgje. I forbindelse med doktorgradsprosjektet mitt om musikkterapi i kriminalomsorga, fekk eg sjansen til å involvere meg vidare med Me and THE BAND`its i det som vart til eit aksjonsforskingsprosjekt.
Det finst eit uttal av variantar innan paraplyomgrepet aksjonsforsking. Den teoretiske basisen kan hovudsakleg knytast til kritisk teori, feministisk teori, humanistisk teori og ulike postmodernistiske retningar. Aksjonsforskingsprosjektet med Me and THE BAND`its fell inn under tilnærminga co-operative inquiry, eller det som på norsk kan omsetjast som handlingsorientert forsking. Denne aksjonsforskingstradisjonen er sterkt deltakar- og handlingsorientert, vektlegg det erfaringsbaserte, og byggjer på eit humanistisk grunnsyn (Hummelvoll 2008). Sentralt i den kunnskapsutviklinga som spring ut av aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its er difor at deltakarane får nytte av den. I tillegg er eit premiss at alle deltakarane er aktivt involverte i heile forskingsprosessen med eit uttalt mål om medforsking og brukarmedverknad.
I aksjonsforskingsprosjektet med Me and THE BAND`its er det hovudsakleg jobba i høve to målsetjingar: Det første handlar om å forvalte øvingar og bandet på ein best mogleg måte, det andre byggjer på eit ønske om å lage førestillingar basert på deltakarane sine eigne forteljingar og songar, og å framføre desse førestillingane for ulike målgrupper. Aksjonsforskingsprosjektet harmonerer godt med det som har vore målet for doktorgradsprosjektet, nemlig å utvikle kunnskap om rockebandet som musikkterapeutisk verksemd innan kriminalomsorga og ettervernet.
Aksjonsforsking er ikkje friksjonsfri. Her møter ein ofte ei rekke etiske utfordringar som vert sette på prøve. Dette essayet tar opp etiske problemstillingar som har dukka opp i løpet av forskingsperioden med Me and THE BAND`its, som det å forske med menneske tilhøyrande ei sårbar gruppe, maktaspektet ved aksjonsprosjektet, og spørsmål kring anonymitet versus openheit. I tillegg vert etiske retningsliner diskutert i høve rollehandtering og utfordringar knytt til å bli eksponert for farlege situasjonar. Essayet er ramma inn ved å nytte metaforar frå eventyret om Oskeladden og dei gode hjelparane.
Det var ein gong
Frontfiguren i Me and THE BAND`its, Kjellemann, definerer seg musikalsk inn i den tradisjonsrike historieforteljar genren; det som på godt norsk går under namnet låt-skrivar. ”Det er eit eventyr” seier Kjellemann, og trekk parallellar til forteljinga om Oskeladden som i eventyret om Prinsessa som ingen kunne målbinde samla på alle mulige rare gjenstandar på sin veg, men som til slutt fekk brukt for nettopp desse. På same vis har Me and THE BAND`its samla opp erfaringar i form av levd liv som no vert tatt i bruk via sjølvbiografiske forteljingar og songar. Og ved første augekast kan heile aksjonsforskingsprosjektet sjå ut som eit eventyr henta frå vår eige postmoderne tid. Prinsessa er allereie målbunden, men eventyret fortsett vidare berre i ny drakt. I det nye eventyret handlar det om Oskeladden og dei gode hjelparane i ein noko revidert versjon. Her er det snakk om Kollektivet Oskeladden som er på oppdrag ut i den store verda. På reisa møter dei mange feller og hindringar, men med individuelle erfaringar og dugleik på kvart sitt spesialfelt, vandrar dei saman i eit sterkt fellesskap som eit skjold mot verdas urett. Ved hjelp av felles medverknad, handling og bevisstgjering, erobrar dei til slutt eit illusorisk kongerike av endringar og forbetra levevilkår, og tar felles utvikla kunnskap med seg på kjøpet.
Det er likevel noko som skurrar, eller for å halde oss til eventyrterminologien: Kor vondskapen personifisert gjennom til dømes den herskesjuke, falske og einfaldige kongen som vaktsamt passar på eigedomen anten det no dreier seg om materiell lykke i form av kongeriket eller ei meir verdsleg grunn formalisert gjennom den komande bortlova prinsessa. Kort sagt; rosebuskar består ikkje berre av dei vakre blomsterutskota, det finnes også skarpe tornar som ein kan stikke seg på. I dette vitskapsessayet skal eg sjå litt nærare på det som er tornane i aksjonsforskingsprosjektet. Kva er dei skarpe kantane? Og korleis kan ein handtere desse?
I tråd med eventyrverdas metaforteljingar vil hovudtyngda av dette essayet dreie seg om etikk og moral. Med utgangspunkt i dei forskingsetiske retningslinene for samfunnsvitskap, humaniora, juss og teologi (NESH 2006) vil eg i særskilt grad belyse tema knytt til krav om respekt for individet sitt privatliv og nære relasjonar (punkt 13), krav om konfidensialitet (punkt 14), forskaren sitt ansvar for å stå fram med klårleik (punkt 19), omsynet til utsette grupper (punkt 22) og kravet om uavhengigheit (punkt 23). Ved hjelp av to vignettar vil tema i desse punkta bli drøfta opp mot aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its for å undersøke korleis kartet stemmer når det gjeld den praktiske kvardagsrøynda. Dette gjev grunnlag for følgjande problemstilling: Korleis stemmer NESH sine forskingsetiske retningsliner overeins med konkrete etiske utfordringar ein møter i aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its?
Om etikk og forskingsetiske retningsliner
Omgrepet etikk er av gresk avstamming, og viser til sedvanar og sum av dygder som skapar standard og grunnlag for ei gruppe sin leve- og veremåte (Bergem 2011). Ei liknande tyding har omgrepet moral, som gjerne er brukt i same andedrag som etikk. Eit vanleg skilje mellom dei to omgrepa er å sei at etikk er læra om det som er rett og galt, medan moral handlar om livet slik det vert levd.
Når det gjeld omgrepet ”forskingsetikk” viser det til eit sett av verdiar, normer og institusjonelle ordningar som er med på å konstituere og regulere vitskapleg verksemd (NESH 2006:5). Forskingsetikk har såleis ein base i vitskapleg allmennmoral, på same vis som allmenn etikk har sin base i samfunnet sin allmennmoral. Dessutan er forskaren, som medlem av ein demokratisk rettsstat, også bunden av lovgivinga i landet. Dersom forskaren bryt rettslege normer, risikerer han difor som samfunnsborgar straff og andre sanksjonar frå rettsstaten. All verksemd innan vitskapen krev at forskaren føreheld seg både til etiske prinsipp som gjeld internt i forskingsmiljøet og i omgivnadane. Etiske reglar som er knytte til forhold mellom forskarar, krev at forskaren er påliteleg og nøyaktig i presentasjon av forskingsresultat og i vurderinga av andre forskarar sitt arbeid (Engelstad og Benterud 1998). Krav til god forsking er vidare at den har solid metodisk kvalitet, at den er original (eller gjev ny kunnskap), og at den vert oppfatta som relevant (NOU 2005). I Noreg vart personopplysningslova innført i 2001, og inneber at det er meldeplikt for prosjekt som omfattar personopplysningar som vert behandla med elektroniske hjelpemiddel. Når det gjeld prosjektet som er utgangspunktet for doktoravhandlinga og vitskapsessayet, er det meldt inn og blitt godkjent av Norsk Samfunnsvitskapleg Datateneste (NSD).
Verktøy for å handtere ulike etiske spenningar som oppstår i forskingsfeltet er nedfelt i Helsinki-deklarasjonen (Helsinki-deklarasjonen 1964). Deklarasjonen har bakgrunn i Nürnberg-kodeksen som vart laga i kjølevatnet av andre verdskrig (Nürnberg-kondeksen). Avdekking av uhyrlege overgrep mot fangar og funksjonshemma i Hitler-Tyskland sette etikk på dagsordenen med eit uttalt mål om å hindre nye overgrep forbunde med forsking. Medan Nürnberg-kodeksen berre omtalar forsking på friske personar, rettar Helsinki-deklarasjonen seg også mot klinisk forsking. Eit grunnleggjande motiv i Helsinki-deklarasjonen er at forskinga skal følgje etiske standarar som fremjar respekt for alle menneske og at den skal virke beskyttande med omsyn til helse og rettighetar.
Prinsippa frå Helsinki-deklarasjonen er vidareført i forskingsmiljø i Noreg gjennom oppretting av tre nasjonale forskingsetiske komitear innanfor kvart av dei tre fagområda medisin og helsefag (NEM 2007), naturvitskap og teknologi (NENT 2007) og samfunnsforsking, humaniora, jus og teologi (NESH 2006). Mandatet for den sistnemnde forskingsetiske komiteen, som eg relaterer meg til, slår fast at ein har å gjera med ein uavhengig instans som med utgangspunkt i normdanning og tradisjonar i vårt samfunn skal fungere som ”nasjonal utkikkspost, opplyser og rådgiver i forskningsetikk” (NESH 2006, s. 36).
Forskingsetiske retningsliner er eit heilt nødvendig reiskap å ha med seg for å drive forsvarleg god forsking. Dei skal vere eit vern mot maktovergrep og forhindre at urett som bryt med humanistiske grunnverdiar får skje i forskingas namn. Ein kan likevel komme med nokre kritiske merknader. Desse dreier seg først og fremst om i kva grad forskingsetiske retningsliner klarer å fange kompleksiteten som er i eit forskingsprosjekt eksemplifisert gjennom aksjonsforskingsprosjektet med Me and THE BAND`its. I det følgjande vert dette gjort gjennom refleksjonar om informert samtykke, maktaspekt, anonymitet, roller og handtering av farlege situasjonar.
Refleksjonar om informert samtykke
NESH sine retningsliner set strenge krav når det gjeld ivaretaking av informert samtykke, vern av sårbare grupper, avidentifisering og prinsippet om å ikkje skade. Retningslinene legg særleg vekt på at forskaren har eit eige ansvar for å verne utsette og sårbare grupper, eit prinsipp som også er tydeleggjort i komité for medisin og helsefag (NEM 2007). Konkret omfattar dette personar med psykisk liding, menneske med psykisk utviklingshemming, born, personar med demens eller akutte forvirringstilstandar, ruspåverka personar, personar som er bevisstlause, utmatta eller påverka av alvorleg sjukdom (http://www.etikkom.no/no/Forskningsetikk/Etiske-retningslinjer/Medisin-og-helse/Redusert-samtykkekompetanse/).
Utgangspunktet her er at ein meiner at personar som høyrer til ei sårbar gruppe, har redusert evne til å vurdere sin eigen situasjon og manglar samtykkekompetanse. Vidare blir det antatt at dei har nedsett evne til å forstå konsekvensen av det dei vert utsett for, og at dei er særleg utsett for manipulering. Ein hevder utifrå dette at sårbare grupper vil kunne ta skade av å delta i forsking. Sjølv om tanken her gjerne er tufta på godheits- og barmhjertighetsprinsipp kan dette likevel fort minne om ei paternalistisk tilnærming som kan være etisk problematisk av di det lett kan føre til at brukarstemma vert overdøyvd av ei velmeinande men overbeskyttande haldning. Sårbarheit er ein fellesmenneskeleg erfaring som ein skal ta omsyn til uansett i forskingssamanheng, men det er problematisk å nytte det som eit argument for å ikkje forske på utsette og sårbare grupper i det heile tatt (Hummelvoll 2008). Faren ved å la dette synet vera einerådande er at forsking på marginale grupper forsvinn, fordi ein er redd for å støyte nokon. Å bli forhindra i å dele kunnskap og erfaringar kan dermed gje grobotn for ei dobbel stigmatisering. For det første verknaden av å vera stigmatisert i samfunnet med den lidinga og smerta dette kan innebere. For det andre ved at ein vert ekskludert frå å bidra til kompetanse om årsaks- og verknadsforhold ved det å tilhøyra ei marginal gruppe.
Forsking har i ein slik samanheng ein politisk dimensjon. Menneskjer som lev marginalt er ofte utan ei kollektiv stemme. Med uttrykket ”culture of silence” set Paulo Freire namn på grupper i samfunnet som ikkje vert høyrde på og som er ”made silent” (Freire 2000a; Freire og Berkaak 2003; Freire 2000b). Eit uttalt mål i forskinga er i tråd med dette å bidra til å gje stemme til sårbare og utsette grupper. I den norske musikkterapitradisjonen forankra i eit humanistisk grunnsyn (Ruud 2010), har særskilt samfunnsmusikkterapien (Ansdell, Pavlicevic og Ruud 2004; Stige 2002, 2003; Stige og Aarø 2011; Stige et al. 2010) og det ressursorienterte perspektivet (Rolvsjord 2007, 2010) vektlagt eit slikt sterkt brukarorientert fokus. Aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its skal sjåast i ein slik kontekst.
Refleksjonar om maktaspekt
Dei etiske retningslinene skal vera eit hjelpemiddel for forskaren, og viser til relevante faktorar som forskaren skal eller bør ta omsyn til. Hovudhensikta er å sikre at forskinga ikkje skal skade, den skal tvert i mot gjere godt. Innan aksjonsforskingstradisjonen er nettopp essensen det å forbetra situasjonen og tilhøva hjå dei ein forskar blant og saman med. Verdigrunnlaget er basert på gjensidig respekt, tillit og likeverd (Reason og Bradbury 2006). Inspirert av slagord som ”research `with` rather than `on` people” (ibid.) og ”nothing about me without me” (Nelson et. al 1998) er dette ei tilnærming til forsking som vektlegg brukarane som vesentlege for heile forskingsprosessen. Sentralt står tanken om at alle deltakarane er medforskarar som saman jobbar for å få til endringsprosessar. Målet er å bidra til å finne løysingar på menneske sine praktiske problem i ein verkeleg situasjon. Aksjonsforsking byggjer såleis på ideen om at ein problematikk best kan forståast i forsøket på å endre den.
Men er dette i det heile tatt mogleg? Ein kritikk av aksjons-forskinga er at medforsking med si ekstreme demokratisering av forskingskonseptet er utopi. Det vert argumentert med at medforsking og deltakande aksjonar er dette i ord og ikkje i handling. Faren er at forskaren berre fremmar sine eigne forskingsinteresser og lar desse gå på omkostning av ”medforskarane” sine interesser. Maktaspektet vil i dette høve spele ei vesentleg rolle. For det er Forskaren med stor bokstav som til sjuande og sist sit med trumfkortet. Det er han som skal skrive forskingsartiklane, forskingsrapporten eller forskingsavhandlinga. Termen medforsking kan i slike tilfelle bli nettopp det: ein term. På den andre sida er det vanskeleg å sjå for seg at medforskarane overtek heile prosjektet og er medforskarar i ordet si fulle forstand. Medforskarane har andre føresetnader enn forskaren til å påverke og delta som reelle samarbeidspartnarar i forskingsprosessen. Dei er invitert inn i ei forskingsverd som ofte er framand frå deira erfaringskunnskap, med eit forskingsspråk og metodar dei ikkje kjenner seg heime i. Men det er medforskarane som har erfaringskunnskap om det aktuelle tema ein skal forske på. På dette området er dei ekspertane.
I begge desse tilfella vil spørsmål kring makt og symmetri dukke opp. Sjølv om rollene til aktørane i aksjonsforskingsprosjekt i utgangspunktet er definert som likeverdige og komplementære, er asymmetri nesten ikkje mogleg å unngå. Ei viss respekt for kvarandre sine ulikskapar er i denne samanheng ein nødvendig ressurs for det forskande fellesskap. Korleis maktfordelinga er vil kunne variere frå situasjon til situasjon. I nokre fasar har forskaren mest kunnskap og dermed størst innflytelse, i andre fasar vil medforskarane sin kunnskap vera etterspurt og ha størst betyding.
Refleksjonar om anonymitet versus openheit
Eit sentralt etisk aspekt ved aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its vart aktualisert for meg nokså tidleg i forskingsprosessen. Det handlar om anonymitet versus det å stå fram. Eit mål for Me and THE BAND`its er å lage førestillingar basert på deltakarane sine eigne forteljingar og songar. Materialet formidlar såleis forteljingar frå eit levd liv og gir innblikk i opplevingar henta frå barndom, ungdom og vaksenlivet. Det har vore viktig for medlemane i Me and THE BAND`its å bryte ned stigma knytt til ei kriminell fortid og i staden bruke fortida aktivt som ein ressurs. Å stå på ein scene og framføre vert i denne samanheng ein måte å stå fram og forvalte både seg sjølv og bandet på. Ingen andre kunne fortald akkurat denne historia, eller spelt akkurat denne musikken. Om lag 40 års soningskompetanse ligg bak, saman med eit ukjent tall år når det gjeld speleerfaring. Målet med konsertføredraga er å vise og formidle til verda at musikk kan føre til endring i folks liv. Å framføre på ei scene er såleis eit vitnesbyrd om at ein har lukkast med nettopp dette.
NESH sine etiske retningslinjer gir klåre påbod om at anonymitet må respekterast (NESH 2006, punkt 14, s. 18). Behovet for fridom og vern av privatlivets fred ligg bak dette kravet. Eg har to kommentarar til dette. Den eine er problemet med om det i det heile tatt er mogleg å halde anonymitetskravet. Me and THE BAND`its er ein del av det offentlege rom. Vi spelar konsertar i Bergensområdet. Vi førekjem rett som det er i dagspressa. Det er laga dokumentarfilm om frontfiguren i bandet som er vist på NRK. Eg kan sjølvsagt gjere personopplysningar så anonym som det over hovud er mogleg å få til, men det vil likevel ikkje hindre at ein ved hjelp av litt gransking kan finne ut kven som er kven. Det andre og viktigaste poenget er likevel dette: For kven skal ein gjerast anonym? Ein svært viktig målsetjinga ved aksjonsprosjektet har jo etter kvart blitt at ein skal stå fram med seg sjølv som ein ressurs og talerøyr i samfunnet. Ved å gjerast anonym risikerer ein dermed den paradoksale situasjonen at ein vert fråteken stemma i staden for å bli gitt ei stemme (jfr. Freire og Berkaak 2003).
I avhandlinga, artiklar og i dette vitskapsessayet har bandmedlemene ei stemme og er gitt sine rettmessige namn. Dette er sjølvsagt ikkje uproblematisk, men peikar på eit område som vil verte handsama vidare i teksten: Normer, lover og retningsliner kan berre til ein viss grad vera til hjelp for forskaren og medforskarane i feltet. Dei er likevel ikkje tilstrekkelege som handlingsreglar for ein kvar situasjon, og må såleis alltid tolkast inn i konkrete prosjekt. I det følgjande skal vi difor sjå litt på korleis kartet stemmer overeins med terrenget. Med to vignettar frå praksis skal vi møte nokre etiske utfordringar og diskutere desse opp mot NESH sine etiske retningsliner, den etiske filosofen Knud Løgstrup og eigne refleksjonar.
Vignett 1.
Forskar-Lars eller Musikk-Lasse? Refleksjonar om roller og rollehandtering
Vignetten som følgjer er frå eit fokusgruppeintervju med Me and THE BAND`its, der tema er ein omfattande diskusjon rundt sjølvhjelp, bandfellesskap og musikk. I utdraget møter du bandmedlemene Kjellemann, Geir og i tillegg ein person utanfor bandet sin krins som styrte gangen i intervjuet og som vert kalla Moderator.
Kjellemann: Eg tror at fordelen med det vi holder på med i dag, fordelen med å være samlet, fordelen med å…Det e at vi har en bakgrunn. Vi har en bakgrunn som e så langt vekke i fra virkeligheten, at den bakgrunnen har vi alle fire til felles. For Lasse har jo ti år i fengsel, han har bare jobbet der.
Geir: (latter) Ja.
Kjellemann: Men der e…Altså eg vet at de to ikkje e narkomane. Eg vet at begge to har suttet i fengsel. Han vet det samme om oss to. Akkurat som han vet om oss to.
Moderator: Ja, så dokker har nokke felles der.
Kjellemann: For vi har kjent hverandre for lenge, alt for lenge, til at det skulle vært negativt. Det må være annerledes for noen som møtes ”du eg spiller bass-gitar, ja eg spiller faen meg trommer eg, eg spiller gitar; har vi band då; jajaja”. Klart de må ha gnissinger eller store problemer. Men det har ikkje vi, for vi har ikkje begynt sånt. Vi har bygget oss inn i hverandre for vi har behov for hverandre for å få det til.
I tråd med aksjonsforskinga sitt etos om medforsking og utvikling av kunnskap i fellesskap, deltok eg sjølv som eit av medlemene i fokusgruppeintervjuet som er referert til ovanfor. Ei slik tilnærming har mange fordelar; til dømes gir det ei naturleg tilnærming til feltet, det underbyggjer målet om medforsking og tydeleggjer at eg er ein av fire medprodusentar av kunnskap. På den andre sida peikar det mot noko av det som er den store utfordringa med aksjonsforskingsprosjektet, nemlig det å inneha ulike roller og vite korleis ein skal handtere desse. Eg har, for å sei det forsiktig, ulike hattar å ha på meg. På den eine sida er eg musikkterapeuten som har jobba og blitt kjent med deltakarane i prosjektet gjennom lang erfaring frå jobben i Bergen Fengsel. Eg er bandmedlemen som spelar bass og som kjem med musikalske og verbale innspel som del av bandfellesskapet. Dessutan er eg ein fortruleg som ein kan snakke med og ta opp ting med. I tillegg er eg altså forskaren, denne litt mystiske intellektuelle personen med tilgang til kunnskapens rike.
Under eit foredrag på ein konferanse vi gjorde saman vart distinksjonen av dei ulike rollene på mange måtar avkledd for opent kamera. Alle kjenner meg som Lasse og det har eg vore i alle år. På konferansar og oppdrag i regi av at eg er PhD-kandidat er eg derimot titulert med døypenamnet mitt Lars. Når ordet etter kvart blei gitt til forskaren Lars Tuastad vart dette difor mottatt med forundring og lattermildt sjokk hjå medforskarane. Sidan den dagen har dei konstituert dei to tydlegaste rollene ved min identitet: Forskar-Lars når eg har på hatten som dreier seg om forsking, møter og djupe samtalar. Musikk-Lasse når hatten tilhøyrar musikanten, bandmedlemmen og den fortrulege samtalepartnaren.
I NESH sine retningslinjer står det i punkt 19: ”Forskeren har et ansvar overfor deltakerne i forskingen for å forklare begrensninger, forventninger og krav som følger med rollen som forsker” (NESH 2006, s. 20). Det vert vidare påpeikt at forskaren har eit særskilt ansvar med å tydeliggjere grensene for forskingsrelasjonen når forskaren opptrer i fleire ulike roller. Vidare legg ein i forlenginga inn ein forsiktig ”vær varsom” melding om at forskaren i feltet kan etablere venskap og fortrolige forhold til ”sine informantar” (ibid., s. 21). Mellom linjene les eg av dette at forskaren bør vakte seg mot å ha for nære relasjonar i forskingssamanheng. Dette poenget vert ytterligare tydeleggjort i punkt 13: ”Forskeren skal vise tilbørlig respekt for individets privatliv. Informanter har krav på å kunne kontrollere hvorvidt sensitiv informasjon om dem selv skal gjøres tilgjenglig for andre” (ibid., s. 17). For å ta det siste først. Graden av nærleik i aksjonsforsking vil kunne variere mykje frå prosjekt til prosjekt. Det som er noko spesielt i mitt tilfelle er at delar av forskinga har føregått i heimen til ein av deltakarane. Ein trer då i sterk grad inn i den private sfæren, noko som naturlegvis kan by på etiske utfordringar. Det å øve i heimen gjer at du kjem tett på. Du vert kjent med øvingsrommet, men du får også innblikk i noko av det som føregår i heimen. Du får mellom anna innsyn i buforhold, private forhold, omgivnaden, nettverk, men du får også innsikt til ein del av den kunnskapen som ”sit i veggane”.
Innan aksjonsforskingstradisjonen vil nettopp den levde kunnskapen som føregår i den private sfære og i menneskjers kvardagsliv vere essensiell å få tak i. Dette er på mange vis hovudprinsipp innan aksjonsforsking, feltarbeid og deltakande observasjon. Krava frå NESH sine forskingsetiske retningsliner undergrev dermed ein reel kjernemetode ved at ein er pålagt å følgje retningsliner som ikkje verdsett samhandlingsdata som er henta frå naturlege settingar. Det betyr ikkje at ein skal invadere heimen eller privatlivet til forskingsdeltakarane, men at ein møter dei med openheit, sensibilitet, respekt og tillit.
Ein alternativ etisk grunngjeving vil ein kunne finne dersom ein går til etiske tenkjarar, i det følgjande representert ved den danske filosofen og teologen Knud Løgstrup (1905 – 1981). Han nyttar metaforen ”å ha noe av et menneske i sine hender” som ein del av utgangspunktet for sin teori om den etiske fordring (Løgstrup 2000). Med dette uttrykker han noko som både er svært skremmande og svært moglegheitsskapande på ein gong. Vi er alle ”hinandens skæbne” og som menneskjer lev vi i gjensidig avhengigheit til kvarandre. Denne avhengigheiten kallar Løgstrup for interpendens. Mot denne bakgrunnen understrekar Løgstrup at den eigentlege oppgåva vi som menneske har fått, er å ta vare på kvarandre. Eit fundament i denne samanheng er at ein må stole på kvarandre. Tillit kan, sett med Løgstrup sine auger, sjåast som ein del av menneskets grunnvilkår og skal forståast som noko som berre er der; noko som vi tar for gitt. I den tillitsfulle utleveringa oppstår det ein fordring hjå den som mottek tillit om å ta vare på den andre. Med dette understrekar Løgstrup samanhengen mellom tillit og sårbarheit: Den som gir tillit, gjer seg samtidig sårbar ved at han gir noko av seg sjølv som den andre kan ta imot eller avvise. Dermed er det eit vågestykke å utlevere seg, og mottakaren har ulike moglegheiter. Den som tek i mot, kan i følgje Løgstrup gjere det i omsorg eller øydelegging, i ivaretaking eller utnytting. Møtet blir dermed aldri nøytralt i moralsk forstand, men vil alltid vera ein stad der ein kan fremje eller hemme den andre si livsutfalding.
Når Kjellemann i vignetten seier: ”Lasse har jo ti år i fengsel, han har bare jobbet der”, så veit alle medlemene i Me and THE BAND`its at eg ikkje har sutte i fengsel. Likevel er det, slik eg ser det, ein djup tillit som ligg under uttalinga. Relasjonar har bygd seg opp i løpet av år med samarbeid. Fengsel er her ein felles base, eit referansepunkt som gjer at ein har ”behov for hverandre” for å få arbeidet vidare til. Basisen til dette kan vere nettopp det Løgstrup omtalar som interpendens. På eit eller anna tidspunkt har eg og bandmedlemene i Me and THE BAND`its møtt kvarandre. Dette møte har begge partar gått heilhjerta inn i: Med alt å tape, men og med alt å vinne. Dei banda som vart bundne i desse møta trur eg har danna grunnlaget for at vi no fungerer som eit sterkt samhalda bandfellesskap der vi har ”bygget oss inn i hverandre”. Dette inneber også at relasjonane er nære og at grensene for dei ulike rollene til forskaren ikkje alltid er like klår fordi dei ulike rollene ofte inkorporerer kvarandre. Å vera i møte med bandmedlemene handlar då meir om å framstå som ekte og ærleg som menneske enn å inneha ei klår rolle til ei kvar tid.
Vignett 2.
Gode hjelparar? Refleksjonar om handtering av farlege situasjonar
Det er onsdagskveld, og klart for vår vekelege øving. Vi sit i stova heime hjå Kjellemann, og skal snart gå inn i naborommet som er øvingslokalet vårt. Det er eit fast ritual vi har at vi tek ein liten prat over ein røyk før vi startar opp sjølve musiseringa. Brått høyres eit valdsamt leven ute i trappeoppgangen. To politimenn stormar rett inn døra og brølar: ”ikkje gå ut; bli her!” Dette fører til eit sterkt engasjement og sinne hjå Kjellemann, Geir og Siggen. Sjølv føreheld eg meg passiv, mens eg tenker i mitt stille sinn på det som ser mistenkleg ut som ein hasjklump og som er synleg plassert i vindaugeskarmen. Kjellemann styrtar bort til døra og brølar ut til politifolka: ”Dokker har faen meg ikkje rett til å bryte dokker inn hos fremmende på den måten, skjerp dokker!” Etter ei stunds høglydte tumultar i leiligheten ved sida av, har politiet tydelegvis fått med seg det dei var ute etter. Vi høyrer at dei galeiar ein person ut av leiegarden. Sjølv går vi inn på naborommet og kan starte det vi er komen for; å øve.
Å oppleve pressa eller farlege situasjonar er ikkje eit heilt ukjent fenomen i forskingssamanheng (Lee 1995). I fagbøker om kvalitative metodar er spørsmål kring innsyn og konfidensialitet omtala som særleg aktuelle når det gjeld forsking i og av kriminelle miljø (Fangen 2010; Thagaard 2009). Det vert vist til ulike eksempel der eit hovudmoment er at den tilliten informantane viser forskaren, dannar eit uskrive kompromiss om at forskaren ikkje formidlar sensitiv informasjon vidare til politiet. I USA er dette formalisert ved at forskaren kan få utstedt eit konfidensialitetssertifikat frå staten som beskyttar dei mot press til å avsløra informantane sine i forbindelse med rettssaker (Kvale 1997). I NESH sine retningsliner vert kravet om rapportering understreka som ein rettsleg plikt ein har for å avverje ulovlege framtidige lovbrot (NESH 2006, punkt 23, s. 22). I visse situasjonar vil det såleis vere aktuelt å bryte prinsipp av konfidensiell art for å beskytta eit potensielt offer. Dei etiske vurderingane vert dermed annleis når forskaren får informasjon om eit planlagt brotsverk som kan avverjast ved informasjon til politiet.
No er det viktig å presiserer at vignetten ovanfor verken bydde på kriminell aktivitet eller rapportering. Den set likevel lys på prinsipielle spørsmål ved forsking på eit miljø som ikkje alltid har vore sett på som stovereint. Det er særskilt to ting eg vil trekke fram i den samanhengen, og begge forholda er knytt til ei kontekstavhengig forståing av feltet og dermed også forskaren og forskinga si rolle i dette. Kriminelle miljø er som andre miljø prega av mangfald, variasjon og særtrekk. Eit av trekka som ofte går igjen er måten ein lagar rangordningar og set opp fiendebilete på. Hovudfienden er for mange kanalisert gjennom politiet, og følgjer ein heilt klår og innebygd logikk: Politiet er den som arresterer og representerer såleis staten si overmakt. Dette kan som regel kjennast urettferdig, brutalt og fortvilande, men vil i alle fall gjere det lettare med omsyn til plassering av skyld og kjensler. Politiet har med andre ord ein klar containerfunksjon. Det var noko av denne frustrasjonen eg kjente att hos medforskarane i vignetten. Dei vart rett og slett forbanna på at dei vart uskuldig blanda inn med FIENDEN (Les: politiet) når det ikkje var noko grunn til det.
Som medmenneske med erfaring frå jobbing i fengselet kjente eg godt igjen sinnet som utspant seg i heimen til Kjellemann. Det underkjenner likevel ikkje mi eiga oppleving av utryggleik og utilpass ved hendinga. Blandinga av å kjenne på sinnet hjå dei andre bandmedlemene som oppstod i forhold til politiet og den vage mistanken om at det faktisk var ein hasjklump i stova gjorde meg usikker og ukomfortabel. Spørsmålet om kor vidt det faktisk var hasj eller ikkje i bustaden, spelar i denne samanheng ei underordna rolle. Det som derimot skapte usikkerheit hjå meg var kjensla av å ikkje ha kontroll over situasjonen. Dessutan var det tydeleg at det ikkje fanst ferdiglaga oppskrifter ein kunne ta i bruk. For kva hadde skjedd dersom politiet hadde kome attende, gjort ei razzia og funne ulovlege rusmidlar? På den eine sida ville det kunne fått konsekvensar for dei tre tidlegare innsette bandmedlemene med eit solid rulleblad frå før, noko som i verste fall ville gje ny fengselsstraff. På den andre sida ville det kunne få konsekvensar for meg både personleg og profesjonelt. Dersom eg fritt kunne vandre mellom identitetar ville eg vel her definitivt gått for Musikk-Lasse framfor Forskar-Lars. For kva ville eit forskingsmiljø ha sagt dersom for eksempel tabloidpressa hadde fått meske seg i ein slik delikat forskingsskandale?
Eksempelet viser med all tydelegheit at vi er sårbare partar både som forskar og medforskarar der vi held ”hinandens skæbne” i kvarandre sine hender. Eg må stole på å ikkje unødvendig bli utsett for fare samtidig som eg vert unntatt handlingar som kan knytast til kriminelle aktivitetar. Medforskarane må på si side kunne stole på at opplysningar dei kjem med og observasjonar som vert gjort, ikkje skal kunne skade dei. Dette tek ikkje ansvaret vekk frå forskaren om å rapportere dersom særskilt alvorlege brotsverk som går utover ein uskuldig tredjepart er under opprulling. På den andre sida vert det lettare å halde tilbake opplysningar og rapportering dersom det ikkje er tvingande nødvendig (som i eit nødrettsprinsipp). Dette er særskilt viktig sett i kontekst av dei moralske kodeksar som pregar kriminelle miljø generelt og i fengsel spesielt. Eit dominerande trekk er danninga av rangordningar som klårt og tydeleg spesifiserer kor du er plassert på den sosiale rangstigen. På den djupaste avgrunn av denne stigen, finn du, i botnslarket saman med seksualforbrytarane, dei som sel sjela si og vert tystarar. Å tyste er å bryte eit band av tillit og lojalitet. Det er å setje seg sjølv føre flokken berre for å oppnå eigne private fordelar. Å tyste representerer kort sagt den verste forma for egoisme og umoral ein kan finne i eit kriminelt miljø. Eit uskrive forbod mot tysting opprettheld difor forskjellen mellom skikklege menn som har styrke til å motstå ytre press, som held ord, og som tar prinsipp om lojalitet og ære på alvor på den eine sida av skalaen, og svake tystarar som berre tenker på seg sjølv, som bukke under og lar seg manipulere på den andre sida (Ugelvik 2011). Den eksistensielle sida er like klår; den som tystar blir ein tystar. Å rapportere blir i denne samanheng noko meir enn berre å rapportere. Om ein kallar seg Musikk-Lasse eller Forskar-Lars spelar heller ingen rolle. Det som avgjer er at kravet om tillit og lojalitet vert fylgt.
Snipp snapp snute
I dette vitskapsteoretiske essayet har tema vore etiske utfordingar knytt til aksjonsforsking generelt og det lokale aksjonsforskingsprosjektet med Me and THE BAND`its spesielt. Eg ser dette i høve dei forskingsetiske retningslinene i NESH med utgangspunkt i følgjande problemformulering: Korleis stemmer NESH sine forskingsetiske retningsliner overeins med konkrete etiske utfordringar ein møter i aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its? Eg viser at etiske utfordringar som ein møter i forskingskvardagen kan vera krevjande, og at forskingsetiske retningsliner er eit særs viktig reiskap for forskaren. Ein kan likevel stille spørsmål om desse er godt nok tilpassa forskingstradisjonar som omhandlar samhandlingsdata i felten. Forskingsessayet synleggjer at etiske retningsliner vert utfordra i tette møter med menneske i sårbare livssituasjonar og at det er vanskeleg å fange kompleksiteten som føregår i aksjonsforskingsprosjekt av Me and THE BAND`its kaliber.
Med etiske retningsliner og aksjonsforsking som bakgrunn har eg vidare sett på to vignettar frå praksisfeltet og undersøkt korleis desse passar når det gjeld å handtere etiske utfordringar. Oppsummerande kan dette delast inn i to hovudfunn. For det første stadfester eg korleis ulike rollar speler seg ut i forskingsprosjektet med Me and THE BAND`its. Eg går inn og ut av rollar kontinuerlig; nokre gonger som Forskar-Lars andre gonger som Musikk-Lasse. I følgje retningslinene frå NESH er det heilt sentralt at forskaren avklarar rollene han har i høve deltakarane. Det er derimot slik at ein sjeldan opptrer med ei rolle som menneske og medlem av eit postmoderne samfunn; som regel går ein inn og ut av roller heile tida. Med bakgrunn i Knud Løgstrup si etiske tenking argumenterer eg difor for at det viktigaste vil vera at du er grunnleggjande i møte med menneske. Relasjonen vil med andre ord vera heilt sentralt. Det andre funnet handlar om nærleik og avstand. NESH sine forskingsetiske retningsliner åtvarar mot ei for sterk tilknyting til forskingsdeltakarane og nærleik til den private sfæren. Eg argumenterer for at det er nettopp noko av aksjonsforskinga sin styrke og særpreg at den består av nære samarbeidsband der ein kjem tett innpå folks liv. Dette kan føre til vanskelege og etisk problematiske situasjonar, men er likefullt det som bidreg til felles kunnskap og forståing. I forhold til å drive forsking innan eit kriminelt miljø, vil eit kjernepunkt vere at ein har ei kontekstuell forståing av det som føregår. Tillit vert i denne samanheng eit etisk overordna grunnprinsipp.
I heile teksten har eg, klokleg eller ei, unngått å plassere meg i ein spesifikk etisk leir. Eg erkjenner at ein i aksjonsprosjektet Me and THE BAND`its hentar etiske argument frå både deontologiske modellar og teleologiske modellar. Frå pliktetikken vert det viktig å ha nokre faste og grunnleggjande spelereglar å gå etter. Frå sinnelagsetikken vert det viktig å ha ”den gode viljen” med seg som etisk motiv for handlingar. Og frå konsekvensetikken vert det konsekvensane handlingane gir som vert avgjerande. Alle desse retningane har sider ein kan bruke som etiske rettesnorer, samstundes som det er viktig å understreke at retningane også har sider ved seg som kan misbrukast i forskingssamanheng. Løysingar på etiske utfordringar ved aksjonsforskingsprosjektet Me and THE BAND`its kan ein såleis berre delvis finna i etiske modellar og etiske retningsliner. Nokre av svara finn ein hjå etiske tenkjarar som Knud Løgstrup. Men den største eksponenten for etiske løysingar finn ein kan hende mest av alt hjå Kollektivet Oskeladden og dei gode hjelparane.
La oss difor slutte der vi starta med å trekke parallellar til nettopp eventyret om Oskeladden og dei gode hjelparane. Sjølve bærebjelken i dette eventyret er at ein møter folk med uvilkårleg tiltru og tillit. Der dei to eldre brørne, Per og Pål Oskeladden, la ut på ein individualistisk egotripp for eiga vinnings skuld, er Oskeladden og dei gode hjelparane gjensidig avhengig av kvarandre for å nå fram til målet. Per og Pål møtte menneske på si ferd med avvising, krenking og forakt, og måtte betale sin etiske lærepenge ved å vende tomhendt og slukøyra heim. Kollektivet Oskeladden derimot, vart sterkare saman og kunne med felles krefter byggje det magiske skipet. Med seg på ferda har dei med seg essensen frå dei etiske retningslinene: respekt og omsyn til grunnleggjande rettar hjå folk. Dessutan er tankegods frå den etiske tenkjaren Løgstrup med som ein god hjelpar. Med dette som bagasje reiser Kollektivet Oskeladden vidare av garde i skipet som er like rask til lands som det er til vatns.
Snipp snapp snute.
Referanser
Ansdell, G., Pavlicevic, M., & Ruud, E. (2004). Community music therapy. London: Jessica Kingsley Publishers.
Bergem, T. (2011). Læreren i etikkens motlys. Oslo: Gyldendal akademisk.
Engelstad, F., & Benterud, T. (1998). Etikk i universitetssamfunnet. Oslo: Innsatsområdet etikk, Universitetet i Oslo.
Fangen, K. (2010). Deltagende observasjon. Bergen: Fagbokforlaget Vigmostad&Bjørke AS.
Freire, P. (2000a). Cultural action for freedom. Cambridge, Mass.: Harvard Educational Review.
Freire, P. (2000b). Pedagogy of the oppressed. New York: Continuum.
Freire, P., & Berkaak, O. A. (2003). De undertryktes pedagogikk. Oslo: De norske bokklubbene.
Helsinki-deklarasjonen. (1964). WMA Declaration of Helsinki - Ethical Principles for Medical Research Involving Human Subjects. http://www.etikkom.no/no/FBIB/Praktisk/Lover-og-retningslinjer/Helsinkideklarasjonen/
Hummelvoll, J. K. (2008). Etiske problemstillinger i handlingsorientert forskingssamarbeid med mennesker med psykiske problemer og funksjonshindringer. Tidsskrift for psykisk helsearbeid, 5(2), 131-142. https://doi.org/10.18261/ISSN1504-3010-2008-02-05
Kvale, S. (1997). Det kvalitative forskningsintervju. Oslo: Ad notam Gyldendal.
Lee, R. M. (1995). Dangerous fieldwork. Thousand Oaks, Calif.: Sage. https://doi.org/10.4135/9781412983839
Løgstrup, K. E. (2000). Den etiske fordring. Oslo: Cappelen.
Nelson, G., Ochocka, J., Griffin, K., & Lord, J. (1998). “Nothing about me without me”: Participatory action research with self-help/mutual aid organizations for psychiatric consumer/survivors. American Journal of Community Psychology, 26(6), 881-912. https://doi.org/10.1023/A:1022298129812
NEM. (2007). Den Nasjonale forskningsetiske komité for medisin og helse. http://www.etikkom.no/no/Forskningsetikk/Etiske-retningslinjer/Medisin-og-helse/
NESH. (2006). Den Nasjonale forskningsetiske komité for samfunnsvitenskap og humaniora. http://etikkom.no/retningslinjer/NESHretningslinjer/06
NOU. (2005). God forskning - bedre helse. Oslo.
NSD. Personvernombudet for forskning. http://www.nsd.uib.no/personvern/
Nürnberg-kodeksen. http://www.etikkom.no/no/FBIB/Praktisk/Lover-og-retningslinjer/Nurnbergkodeksen/
Reason, P., & Bradbury, H. (2006). Handbook of action research. London: Sage.
Rolvsjord, R. (2007). “Blackbird singing”: Explorations of Resource-Oriented Music Therapy in Mental Health Care. Unpublished Ph.D. Aalborg University, Institute for Psychology and Communication. Aalborg.
Rolvsjord, R. (2010). Resource-oriented music therapy in mental health care. Gilsum, NH: Barcelona Publishers.
Ruud, E. (2010). Music Therapy: A Perspective from the Humanities. Gilsum, NH: Barcelona Publishers.
Stige, B. (2002). Culture-centered music therapy. Gilsum: Barcelona Publishers.
Stige, B. (2003). Elaborations toward a notion of community music therapy. Oslo: Det humanistiske fakultet, Universitetet i Oslo.
Stige, B., & Aarø, L. E. (2011). Invitation to community music therapy. New York, NY: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203803547
Stige, B., Ansdell, G., Elefant, C., & Pavlicevic, M. (2010). Where music helps. Farnham: Ashgate.
Thagaard, T. (2009). Systematikk og innlevelse. Bergen: Fagbokforlaget.
Tuastad, L. (2014). Innanfor og utanfor - Rockens rolle innan kriminalomsorg og ettervern. [PhD]. Griegakademiet, Universitetet i Bergen.