«Levd Liv Live» – eit sjølvetnografisk blikk på Gjenklangfestivalen
Av:
Lars Tuastad
Universitetet i Bergen
Kontakt
lars.tuastad@uib.no
DOI:
https://doi.org/10.69625/318192.TWOW1035
Først publisert
Tidsskriftet Musikkterapi 47(1) 2024, s 4-16
Publisert på nett
30.05.2024
Innsendt: 31.10.2023.
Publiseringsklar: 17.04.2024
Fagfellevurdert artikkel
SAMANDRAG
“Denne artikkelen tar utgangspunkt i Gjenklang, ei foreining som jobbar for artistar med tilknyting til musikkterapi i psykisk helsefeltet, rus- og kriminalomsorga. Frå 2020 har Gjenklang årleg arrangert tre-dagars festival på rockeklubben Hulen. Ved hjelp av autoetnografi som metode vert Gjenklangfestivalen satt inn i ei breiare musikkterapeutisk kontekst og forstått som eit kulturelt fenomen. Historier frå Gjenklangfestivalens tre-dagars festival i 2023 dannar saman med teori om ritual utgangspunkt for problemstillinga: Korleis kan Gjenklangfestivalen forståast i lys av teori om ritual, og kva implikasjonar kan dette ha for musikkterapi i psykisk helsefeltet, rus og kriminalomsorga. Dette blir diskutert i form av tre ulike perspektiv: Gjenklangfestivalen som helseframføring, Gjenklangfestivalen som kjenslefellesskap og Gjenklangfestivalen som aktivismefellesskap. Konklusjonen indikerer at Gjenklangfestivalen er eit viktig og innovativt tilskot i musikkterapi- og kulturfeltet, men at det trengst meir forsking for å drive musikkterapifestivalar vidare i målet om på best mogleg måte legge til rette for arenaer for Levd Liv Live.”
Nøkkelord: Gjenklangfestivalen, autoetnografi, ritual, emosjonell energi, brukarmedverknad
ABSTRACT
“The article explores Gjenklang, an organization dedicated to support artists affiliated with music therapy in the field of mental health, substance abuse and correctional services. Since 2020, Gjenklang has annually arranged a three-day festival at the rock club Hulen. Through the lenses of autoethnography as methodological approach, Gjenklangfestivalen is contextualised within the broader landscape of music therapy and examined as a cultural phenomenon. Stories from the three-day Gjenklangfestivalen along with theories of ritual, forms the basis for the problem formulation: How can Gjenklangfestivalen be understood in light of ritual theory, and what implications might this have for music therapy in the fields of mental health, substance abuse and correctional services? This is discussed through three distinct perspectives: Gjenklangfestivalen as a community of health performance, Gjenklangfestivalen as a community of feelings, and Gjenklangfestivalen as a community of activism. In conclusion Gjenklangfestivalen is claimed to be a significant and innovative addition to the field of music therapy and the culture life. However, further research about music therapy festivals is needed providing expanded arenas for Lived Life Live experiences.”
Keywords: Gjenklangfestivalen, Autoethnography, Ritual, Emotional energy, User involvement
Anerkjenning: Artikkelforfattar vil rette ein stor takk til musikkterapeut og styreleiar i Gjenklang, Øystein Lydvo og erfaringskonsulent og styremedlem i Gjenklang, Bjarte Johansen. Innspel, refleksjonar og fagleg spennande diskusjonar med dykk har vore svært viktig for utforminga av artikkelen
Innleiing
På scena ved legendariske Hulen står ein rappar saman med musikkterapeuten sin. «Dette er første gong eg opptrer for eit publikum», fortel rapparen. Eit 50 tals publikummarar, hovudsakleg beståande av venner, familie, musikkterapeutar, musikkterapistudentar, artistar, og personale frå ulike behandlingsinstitusjonar, ventar i spenning. Stemninga er elektrisk, prega av ei blanding av nervar og forventningar. «Eg har alltid hatt problem med å snakke med min far, så derfor har eg laget denne songen til han», fortsett rapparen. Musikkterapeuten startar lydsporet med eit funky hip hop beat på datamaskinen, og historieforteljinga er i gong. Det groover, og eit inderleg bodskap vert formidla med hjarta plassert godt utanpå kroppen. Songen ebbar ut og applausen rungar i lokalet saman med spontane jubelrop. Sjølv kjenner eg at det treff ei av desse uforklarlege kjenslenervane i meg; det er liksom godt og vondt på same tid.
Den innleiande forteljinga er henta frå eigen oppleving av å delta på Gjenklangfestivalen, ein tredagars musikkfestival som sidan 2020 er blitt arrangert på rockeklubben Hulen. Artistar med tilknyting til musikkterapi i psykisk helsefeltet, rus- og kriminalomsorga er samla kring denne musikkfestivalen. Arrangementet er opent for alle, men publikum består mest av artistane som skal opptre, samt vener, musikkterapeutar, musikkterapistudentar og helsearbeidarar med tilknyting til artistane. Mi tilknyting til Gjenklangfestivalen er at eg har vore med i etablerings-, planleggings- og organiseringsfasen av foreininga Gjenklang, eg har jobba som musikkterapeut i dei involverte felta og eg spelar eller har spelt med eit utal av artistane på Gjenklangfestivalen. Denne bakgrunnen mogleggjer ei sjølvautoetnografisk tilnærming der nettopp eigne erfaringar kan nyttast for å forstå ein kulturell kontekst (Baarts, 2012; Brinkmann, 2017; Turner et al., 2018). I artikkelen vert dette presentert i form av små eigenerfarte forteljingar frå Gjenklangfestivalen.
Innan musikkterapi er det etterkvart mykje teori om framføring (sjå t.d. Ansdell, 2005, 2010), men få studiar som handlar om musikkterapifestivalar. Stige (2010) representerer her eit unntak når han nyttar teori om ritual som forståingsramme for kulturfestivalen i Førde i bokkapitelet «A Society for All? The Cultural Festival in Sogn og Fjordane». Ritual kan i følge sosialantropologen Winthrop (1991) definerast som «formalized, socially prescribed, symbolic behaviour» (s. 245). Aigen (1991) beskriv ritual som gjentatte, emosjonelt lada handlingar med symbolsk innhald knytt til eksistensielle tema og situasjonar. I artikkelen vert teori om ritual og musikkterapi nytta for å belyse det eg meiner er unikt ved Gjenklangfestivalen og undersøke potensielle moglegheiter dette kan ha for musikkterapi i psykisk helsefeltet, rus og kriminalomsorga. Problemstillinga er: Korleis kan Gjenklangfestivalen forståast i lys av teori om ritual, og kva implikasjonar kan dette ha for musikkterapi i psykisk helsefeltet, rus og kriminalomsorga.
Festival og ritual
Opphaveleg stammar ordet festival frå det latinske ordet «festivalis» som betyr «slutten på fasteperioden». Første del av ordet, «fest», viser til feiring der ein nyter mat og drikke, og er etymologisk forbunde med det latinske ordet «festus» som betyr «lykkeleg» og «glad» (Levang et al., 2017, s. 71). Tydinga av ordet er slik sett lett å kjenne seg att i for alle som ein eller annan gong har vore på festival. Kjensla av å fristille seg kvardagen og sleppe seg laus utanfor normalsonas rutinemessige krav er saman med fellesskapskjensla og musikkopplevingane noko av det som lokkar mange festivalgjengangarar tilbake år etter år.
Innan ei sosiologisk orientert festivalforsking har ein vore opptatt av korleis sosial interaksjon, normdanning og kollektive handlingar innanfor festivalen sine rammer avvik frå samfunnets normaltilstand, og hatt særskilt søkelys på korleis sosiale normer vert forhandla fram i festivalkontekstar (Tjora, 2013, 2016, 2018; Levang et al., 2017). Denne sosiologiske festivalforskinga baserer seg på teori om interaksjonsritual (Collins, 2004), tribalitet og neo-tribalitet (Maffesoli, 1996) og overgongsritual (Van Gennep, 1960; Turner, 1967/1996)
Teori om interaksjonsritualkjeder er utvikla av den amerikanske sosiologen Collins (2004). Teorien bygger vidare på Goffman (2005) si forsking på kvardagslivsritual og Durkheim (1976) sine teoriar om rituala si samfunnsmessige betydning. Interaksjonsritual handlar om korleis vi oppfører oss i det sosiale liv, og vert beskrive som ein prosess som skjer når menneske kjem fysisk nær kvarandre og der nervesystemet gjensidig tilpassar seg rytmar og forventningar til kvarandre. Ifølge Collins (2004, s. 48) bygger interaksjonsritual på fire element: 1) To eller fleire personar er samla på same stad (slik at dei er påverka av kvarandre si kroppslege nærvær, 2) det er eit skilje mellom kven som er på innsida og utsida (slik at deltakarane har ei oppleving av kven som deltar og ikkje), 3) deltakarane har eit fokuspunkt og kommuniserer dette fokuset til kvarandre, og 4) dei deler ei felles stemning eller emosjonell oppleving. Utifrå dette utviklar deltakarar erfaringar av gruppesolidaritet, emosjonell energi, symbol som representer gruppa, og moral.
Emosjonell energi er utfallet av interaksjonsritual, omtalt som den emosjonelle ladninga eit menneske kan ta med seg frå interaksjonen med andre menneske (Collins, 2004). Negativ emosjonell energi vil verke energitappande for enkeltindividet og fellesskapet. Positiv emosjonell energi kan forståast som kjensler knytt til styrke, sjølvtillit, entusiasme og handlekraft, og vil verke energiladande for enkeltindividet og fellesskapet. Dei interaksjonsrituala som oppnår høg grad av kollektiv entusiasme vil gje ei langvarig verknad av emosjonell energi. Dessutan vil verknaden vare etter at samhandlinga er over og personen har forlete situasjonen (Collins, 2004, s.134). Den franske sosiologen Maffesoli er kjent for sine studiar om gruppedanning (1996), der han introduserer stamme (tribe) eller nystamme (neo tribe) som nye former for sosialiserande gruppeformasjonar. Maffesoli hevdar at fellesskapskjensla i dagens samfunn er prega av å vere diffus men sterk, og at ein kan knytte dette til ei form for kjenslefellesskap som inkorporerer komponentar som felles interesser, smak, aktivitetar og estetisk sans. Stammefellesskapet er individuelle preferansar som avviker frå majoriteten og som bind likesinna saman. Neo-tribalitet kjem til uttrykk i massekulturen og er gjerne prega av det midlertidige, men og av refleksivitet, kreativitet, openheit og bevisstheit om dei ulike stammene sine grenser (Maffesoli, 1996).
I musikkterapilitteraturen undersøker Stige (2010) kulturfestivalen i Førde ved hjelp av antropologisk og sosiologisk teori om ritual. Kulturfestivalen i Førde er ein storslått festival som har samla målgruppa menneske med psykisk utviklingshemming (frå 16 år og oppover) kvart år sidan 1988. Stige nyttar teori frå Durkheim (1976), Goffman (2005) og Collins (2005) for å forklare kva som skjer i dei ulike gruppene, men og for å fange den emosjonelle stemninga ved festivalen. Han konkluderer med at Kulturfestivalen ved å fasilitere ulike sjølvpresentasjonar og ritual opnar opp for eit meir inkluderande samfunn prega av solidaritet, samhald og rettferd (Stige, 2010, s. 146-147). I bokkapitelet referer Stige til Kenny (2002) og Ruud (1992, 1998) sin bruk av ritualteori mellom anna knytt til antropologiske teoriar om overgangsritual. Omgrepet overgangsritual, «les rites de passage», stammar frå den belgiske antropologen Van Gennep sitt arbeid i byrjinga av det nittande hundreåret og beskriv ritual i forbindelse med overgangen frå ein posisjon til ein annan; til dømes fødsel, konfirmasjon, bryllaup og gravferd (Van Gennep, 1960). Sosialantropologen Turner vidareutvikla Gennep si forståing av den mellomliggjande overgangsfasen – liminalfasen – som han omtalar som ein tvitydig mellomfase der individet står utanfor samfunnet og i ein viss grad også utanfor seg sjølv (Turner 1967/1996). Turner sitt bokkapitel heiter «Betwixt and between: the liminal period in rites de passage» og fangar med tittelen at liminalitet handlar om å vera litt av begge deler men ingen av delane samstundes. Individet er såleis i ein sårbar verken-eller fase. Folk som oppheld seg i ein slik liminal tilstand utviklar ein sosial veremåte som Turner omtala som «communitas». Det som kjenneteiknar communitas er sterke vennskapsband som er bundne i ustrukturerte grupper eller fellesskap av like individ.
Metode
Autoetnografi handlar om det som kjem fram når ein undersøker grensesnittet mellom forskaren sine eigne erfaringar og det miljøet hen møter (Alvesson & Sköldberg, 2008, s. 183). Sjølve ordet autoetnografi viser til heile spennet frå det personlege til det kulturelle. «Auto» betyr «sjølv», og handlar om forskaren sine eigne observasjonar, tankar og kjensler. «Etno» viser til kulturelle kontekster og praksisar, medan «grafi» handlar om personlege erfaringar og observasjonar til innsikt og vitskapleg kunnskap (Brinkmann, 2017). Forskjellen mellom autoetnografi og sjølvetnografi er ei ulik vektlegging av det introspektive aspektet. I sjølvetnografien er det personlege introspektive aspektet underordna målet om å gjennomføre ei truverdige kulturanalyse (Turner et al., 2018).
Data i autoetnografiske studiar spring ut av personlege erfaringar. Ei autoetnografisk tilnærming anerkjenner forskaren sine eigne erfaringar som sentral fordi det kan gje auka innsikt i sosiale, politiske og kulturelle mønstre som ein har kjennskap til gjennom personlege erfaringar (Baarts, 2012). I mitt tilfelle vert mine livserfaringar i høve å forstå mekanismar ved Gjenklangfestivalen som eit kulturelt fenomen at eg kjenner konteksten godt. Gjennom tidlegare arbeid som musikkterapeut på Bjørgvin DPS, der Gjenklang har sitt opphav, har eg sjølv vore aktør i historia som førte fram mot etableringa av foreininga Gjenklang i 2023. Eg er med i styret til Gjenklang, i arrangørkomitéen for festivalen, og kjenner godt miljøet rundt Gjenklangfestivalen gjennom eit langt yrkesliv som musikkterapeut i kriminalomsorga og i psykisk helsefeltet. I tillegg har min tilknyting som førsteamanuensis ved musikkterapiutdanninga gjort at eg kjenner godt både musikkterapeutar og musikkterapistudentar som alle spelar ei aktiv rolle i festivalen.
Alt dette fordrar eit insider perspektiv, eller det som antropologen Geertz omtalar som «deep hanging out» (Geertz, 2000). Eg er plassert midt i feltet og har dermed eit godt utgangspunkt for å inneha ei kontekstuell forståing av Gjenklang som eit kulturelt fenomen. Ein fare ved å være så tett på feltet er likevel at ein risikerer å bli felt-blinda. Ved å ha for stor nærleik til feltet er det ein fare at ein ikkje ser alternative tolkingar, eller ikkje tar til seg negative konklusjonar eller skeiveffektar av eigen posisjon eller åtferd. I tillegg er det ein fare at auto-etnografiske skildringar blir så privat at det berre handlar om ein sjølv og eins eige verdsbilete. Ei haldning prega av refleksivitet er i denne samanheng heilt sentralt. Refleksivitet inneber at ein er bevisst eigne positive haldningar og tolkingar og korleis dette kan påverke forskinga. Det betyr at ein som forskar etterstrevar ei tilnærming prega av transparens og openheit med omsyn til teoretiske referansar, verdiar og haldningar. Ein treng i denne samanheng at ein inngår meta-posisjonar for å etablere haldningar og prosedyrar som mogleggjer for forskaren å bevege seg mellom rollene som aktør og forskar. I arbeidet med artikkelen «Levd Liv Live» er tekstmateriale jamleg blitt sendt ut for tilbakemelding frå musikkterapeutar og brukarar i feltet, i tillegg til at ulike aspekt som har kome fram i tilbakemeldingane er blitt diskutert og reflektert over. Meta-posisjonar vert dermed ein utsynspost som kan bidra til at kunnskapen vert noko anna enn ei privat, sjølvbiografisk skildring med avgrensa gyldigheit (Finlay & Gough, 2003).
Ved Gjenklangfestivalen 23.-25. mars 2023 var eg aktiv deltakande som arrangør, musikar, publikummar og observatør. Undervegs og etter kvar kveld noterte eg ned notat i ei lita notisbok. Eg samla då inn eigne inntrykk frå kvar kveld. I etterkant utvikla eg notata til små forteljingar frå kveldane. Analyseprosessen er basert på ei narrativ analyse, der einingar vert ordna i tid eller rekkefølgje slik at det utgjer ei heilskapleg historie (Polkinghorne, 1988, 1995). Dette resulterte i fem autoetnografiske forteljingar som speglar festivalen si tidsline, med følgjande temaoverskrifter: planlegging, lydsjekk, konsertstart, konsertaktør, og siste konsert.
I forbindelse med Gjenklangfestivalen underskriv artistane samtykkeskjema med punkter om publisering av konsertbilete i sosiale medium, video i sosiale medium, profilering i høve media, samt interesse av å delta i evaluering og forskingsprosjekt knytt til Gjenklangfestivalen. Alle artistane i artikkelen har kryssa av med ja på dette i samtykkeskjemaet. I tillegg er dei informert om at artikkelforfattar noterer kvar kveld med intensjon om å nytte nokre av forteljingane frå Gjenklangfestivalen som del av artikkel i fagfellevurdert tidsskrift. Alle artistane i artikkelen er anonymisert, med unntak av Gatens Evangelium som ønska å stå fram med sitt originale bandnamn. Styreleiar, konferansier og artistvert som var på jobb under Gjenklangfestivalen er etter eige ynskje framstilt med sine faktiske fornamn i artikkelen.
Førebuingar
Planlegging
Det har vært ein travel månad, som stig i intensitet etterkvart som festivalen nærmar seg: planleggingsmøter, detaljerte vaktlister og oversikt over oppgåver til arrangørkomiteen. Utarbeiding av tidsplan for dei ulike artistane sine lydprøvar og konserttider. Forandring av tidsplan for artistanes lydprøvar og konserttider. Kva skal ein ete? Kor skal ein ete? T-skjorter som skal bestillast og hentast. Utstyr som skal hentast. Fotograf eller ikkje fotograf? Facebook-event skal organiserast – og oppdaterast. Men no er dagen her. Rekordstore 25 band er påmeld på 3 dagarsfestivalen på Nord-Europa sin eldste rockeklubb Hulen. Rockehistorier er rissa inn i veggane her, og lista er lang. I følge nettsida kan ein skilte med å hatt besøk av artistar som Stevie Ray Vaughan, The Pogues, Thurston Moore, Townes Van Zandt, Teenage Fanclub, Uncle Tupelo, DAD, Satyricon. I mi eiga ungdomlege glanstid på 1990 talet, opplevde eg dei nye store norsktekstlege banda som Dum Dum Boys, De Lillos og Bergensynglingane Pompel & The Pilts. Fantastiske minner. No er det artistar med tilknyting til musikkterapi i felta psykisk helse, rus og kriminalomsorga som gjer seg klar til å erobre scena på Hulen. Sjølv er eg eldre og lett falmande, men Hulen leverer og er akkurat som eg hugsar det frå glanstida.
Innan festivalforskinga omtalar ein den eksplosive utviklinga av festivalar i Noreg som ei «festivalisering» av kulturlivet (Levang et al., 2017, s. 4). «Festivaliseringa» viser korleis heile lokalsamfunn er med å bygge opp under festivalar, der samarbeidet mellom næringslivet, frivillig arbeid og det profesjonelle utgjer fundamentet for at ein skal kunne klare å gjennomføre det som i utgangspunktet er for stort til å gjennomførast. Å organisere festival krev idealisme og at ein har eit utval av dedikerte folk med moglegheit til å investere tid, ressursar og krefter. På Gjenklangfestivalen har ein arbeidskomité beståande av musikkterapeutar og erfaringskonsulentar hatt ansvar for organiseringa. Arbeidet handla blant anna om å halde seg innanfor ei viss økonomisk ramme, organisere artistar, samankopla artistane frå praksisfeltet, avtale med speleplassen når det gjeld mat, drikke, lydprøvar, speletid, m.m. Alt dette dannar ein struktur som er avgjerande for at ein kan ha eit vellukka arrangement.
Dugnadsånd og lokal entusiasme bærer musikkfestivalar i det som kan omtalast som ei «sekulær fortrylling» (Levang et al., 2017, s. 4). Fortryllinga har ei eksistensiell karakter der kvardagslege hendingar og handlingar vert opphøgd til noko utover det vanlege. Ein forsøker slik å konstruere spektakulære visjonar kring stader og arrangement. Hulen innehar ein sterk posisjon hjå Gjenklangartistane og publikum, noko som vert forsterka av stadens historie og posisjon som Nord-Europa sin eldste rockeklubb. Spelestaden er ikkje tilfeldig valt. Etter innspel frå erfaringskonsulentar i komiteen vart forslag om å spele på kulturhus eller meir høgkulturelle stader som til dømes Grieghallen valt vekk til fordel for den tradisjonsrike rockeklubben Hulen. Fleire av aktørane i Gjenklangfestivalen har minner og opplevingar frå Hulen, eller kjenner nokon som er forbunde med staden. Eit av Gjenklangbanda innleier ein låt med: «Akkurat her, på Hulen, ble eg laget før foreldra mine tok ferja tilbake igjen til Askøy. Forresten, her e trolig hele salen laget, bare gå hem å spør etterpå». Denne humoristiske kommentaren stadfestar Hulen som ein unik stad der det meste kan skje – og skjer.
Lydsjekk
Lydprøvane er godt innarbeidd på Gjenklangfestivalen ved Hulen, og startar som vanleg tidleg ettermiddag i fire-tida og varar gjerne tett opp mot konsertstart kl. 20. Dei ulike artistane innstiller seg til lydprøveplan på ulikt vis: Hos nokre er alle som skal være med til stades, oss andre manglar eit eller fleire medlemmer, medan nokre artistar har bestemt seg for å sløyfe lydprøven heilt. Korleis ein nyttar seg av lydprøvane er òg svært varierande. For nokre held det med ein enkel linjesjekk og at ein vert forsikra om at ein høyrer seg sjølv i monitor. Andre treng å roe ned nervar og bli kjent med forholda og korleis det kjennes å stå på scena. Det mest vanlege er likevel at ein bruker lydprøven som ei øving og siste gjennomgang av dei tre-fire låtane som skal spelast på konserten. I området rundt lydprøven rår det ei avslappa stemning. Folk minglar. Ulike praktiske ting vert tatt hand om: Samtykkeskjema vert utfylt. T-skjorter med Gjenklanglogo vert delt ut gratis til artistane. Pizza-stykkar, som personalet på Hulen har laga i stand, er plassert på eit stort fat ved lydsjekksona. Artistar kjem og går; nokre for å ete, nokre for å ha lydprøve og nokre berre for å henge. Musikkterapistudentar, som har praksis tilknytt Gjenklangfestivalen, kjem for å førebu seg saman med praksislærar og artistane som skal opptre. Det kjennest som eit samlande fellesskap. Eit nyskapa seksmedlemssterkt band frå bymisjonen skal snart i gong med lydprøven sin. Vokalisten i bandet fortel meg at ho etter eit omflakkande liv er komen «hem» til Bergen, og at ho endeleg kan ta opp att musikkinteressa. Dei har berre fått øvd ei veke før konserten, fortel ho før ho og med-musikantane entrar scena. Bandet set i gong med ein seig tradisjonell blueslåt. I det den livserfarne kvinnelege vokalisten startar å synge, skjer det noko med heile lokalet. Folk følgjer merksemd og intenst med. Ein er vitne til noko. Eg kjenner at håra reiser seg på armen min. Det let mektig. Det let varmt. Det let levande. Det let som om noko viktig er sett på spel og må formidlast igjennom dei omlag tre minuttane songen varer. Kort stillheit. Deretter ruvande applaus. Og dette er berre lydsjekken!
Collins (2004) meiner att interaksjonsritual er ein kroppsleg prosess der nervesystemet til menneske er merksam på andre dei er fysisk nære. Dette er med på å forklare kvifor menneske er så kjenslevare for kvarandre og så lett fangar opp den delte merksemda og kjenslemessige underhaldninga som skjer i interaksjonsritual (Collins, 2004, s. 52-53). Vidare hevdar Collins (2004) at når menneske er fysisk samla, skjer det ein fysisk bevisstheit av den andre, ei fornemning av varsemd eller interesse, og ei handgripeleg endring av atmosfæren i rommet kan oppstå. Intensivering av delte opplevingar skapar grunnlag for kollektiv bevisstheit. Kollektiv merksemd forsterkar uttrykkinga av delte emosjonar, noko som ytterlegare vil intensivere kjenslefellesskapet.
Lydsjekkhistoria illustrerer nettopp korleis sterke musikkfellesopplevinga rører oss fysisk og kjenslemessig, og korleis dette samskapast og vert opplevd kollektivt på Gjenklangfestivalen. Intense ritual generer, i følge Collins (2004), energi som kan drive fram store sosiale endringar. Slike intense interaksjonsritual indikerer høgdepunkt, ikkje berre på gruppenivå men og på individnivå. Det omtalast som hendingane ein hugsar, det som gjev meining til våre historier, og som gjerne fører til oppslukte forsøk på gjentaking. For deltakarane på Gjenklangfestivalen vil dette kunne innebere ei rekke psykologiske gevinstar, som auka sjølvtillit, anerkjenning og sosial status. I tillegg vil det innebere eit sterk ønske om å komme tilbake igjen og oppleve på nytt.
Konsertopplevingar
Konsertstart
10 minutt til konsertstart. Lyset sløkes, og Gjenklangbanneret skin kledeleg i scenelyssettinga. Enkle bord er fordelt utover salen. Konserten kan starte. Styreleiar i Gjenklang, Øystein Lydvo spelar fanfaren frå den eigenkomponerte Gjenklangsongen til intro før han let erfaringskonsulent og styremedlem i Gjenklang, Bjarte, foreta den offisielle opninga av festivalen. Konferansier og erfaringskonsulent Morten, som skal lose oss gjennom heile programmet, ynskjer fyrste artist opp på scenen. Eit samansett band av musikkterapistudentar og brukarar frå Frelsesarmeen gjer seg klar. Gitarspelet startar, og eg tenker umiddelbart: nei, ikkje enda ein versjon av «Knocking on Heaven’s Door». Så startar vokalisten. Ein ru, hås stemme tar oss inn i ei ny verd av låta: Dette er ikkje ein vanleg ballade som ein kjenner frå Bob Dylan og som Guns N’ Roses har gjort sitt beste for å øydelegge, og som eg sjølv har spelt til det keisame i ulike samanhengar frå eg lærte den i ungdomstida til ulike variantar i jobbsamanheng seinare. Låten får no ei ny kledning; den er revitalisert. «Knocking on Heaven’s Door» er ein song kring dødsaugeblinken, og no gjenskapar vokalen og arrangementet nettopp dette uttrykket ved låten. Magisk.
Gjenklangfestivalen kan med utgangspunkt i teori frå den franske sosiologen Maffesoli (1996) forståast som stamme (tribe) eller nystamme (neo tribe). Lik smak vil i dette perspektivet handle om det som skil ein i frå massen, der fellesskapet viser til element som inneber at ein er saman om noko. I våre sosiale liv er vi medlemmer i ei rekke overlappande grupper. Sjølv om ikkje alle medlemmene har innsikt i kvarandre sine livssituasjonar, kan ein likevel kjenne att kvarandre sine midlertidige identifikasjonar. Dette kan til dømes vere klesstil, tatoveringar, hår, eller musikksmak. Det moderne offentlege rommet sitt fellesskap vil i eit slikt perspektiv dreie seg om korleis folk opplever fysiske stader som attraktive fordi dei kjenner igjen symbol, stilar og smak hjå andre som er til stades (Tjora, 2018). Gjenklangfestivalen har ei rekke slike emblem som tydeleg markerer festivalens identitet: Gjenklanglogoen, Gjenklangbanneret, Gjenklangsongen, og Gjenklang t-skjorter.
Stammefellesskapet ved Gjenklangfestivalen er og prega av ein innan-forståttheit; ein veit at ein har tilhøyrsel. Dette viser seg også i bruk av humor og vitsar, noko som følgjande historie frå backstage på Hulen illustrerer:
Backstage er stort sett fullpakka med folk. Her drikk ein kaffi og pratar om alt og ingenting. Innimellom øver ein litt på songar eller ein uformell jam kjem i gong. I kveld er vi eit utval av musikkterapeutar, musikkterapistudentar, Gjenklangartistar og arrangørar. Ein uformell pop-quiz får tida til å gå, og skapar fleire komiske situasjonar: «Kven har gitt ut albuma Use Your Illusion 1 og 2_?» Dei fleste av dei litt eldre i rommet veit veldig godt kven det er:_
- Denne må dokker ta!
- Har ikkje peiling.
- Hint: Gitarist med langt krøllete hår og hatt.
- Ehh – er dei frå dette tusenår?
- Hint igjen: Pistolar og ...?
- Har ikkje peiling.
- Ojojoj, dette var flaut, trur eg forlét rommet eg (latter).
- Roser...
- Etter litt nøling: Guns N’ Roses, he he he. Men dei er ikkje kjent – kan berre ein låt med dei eg: «Knocking on Heaven’s Door».
- (Latter).Opplæringsdirektoratet til ungdomen, kor var det at det svikta?. (Latter).
Konsertaktør
I kveld skal eg sjølv stå på scenen. Etter ei lengre tids pause, gjer rockebandet Gatens Evangelium, som eg over fleire år har vore med i, comeback. På førehand har vi hatt ei øving der vi har øvd inn fire låtar og blitt einig om oppmøte på lydprøve og konsertstart, samt å førebu oss litt kvar for oss. På sjølve dagen går likevel ikkje alt etter oppsett plan. Lydprøven skal gjennomførast, men eitt av medlemmene i bandet glimrar med sitt fråvær. Desperate oppringingar og tekstmeldingar, men ingen svar. Vi improviserer ein lydprøve, men det sit ikkje som det skal. Bandkollektivet er råka av usikkerheit og ein viss irritasjon brer seg. Vi er på pinebenken. 10 minutt før konsertstart kjem medlemmen slentrande: «Eg e klar, men har ikkje gitar». Alt er med andre ord som det brukar å vere. Vi entrar scenen i samla flokk. Gitaren lagar den rette feedback lyden, medan vokalisten messer:
«Eg vet du har det travelt, men om du stopper opp en stund
Skal du få høre sannhet flyte fra en såkalt løgnars munn
Langs asfalt går vår menighet og fra denne bunn
skal du no få høre: Gatens Evangelium».
Resten av bandet sklir inn i eit tett komp: Bass og trommer lagar eit rytmisk fundament, bygd rundt gitaren sitt taktfulle og melodiøse riff. Vokalisten heng seg på toppen og slynger ut bodskapen frå den mørkaste asfaltbotn. Det er som eg svever. Eg ser bort på trommeslagaren som kort gliser nøgd tilbake og gitaristen som i djup konsentrasjon speler som om det gjaldt livet. Vokalisten har heile laget sitt i ryggen og pumper ut energien på publikum som spontant gjev tilsvar. Spelegleda smittar. Det vi ikkje fekk til i det heile tatt på lydprøven er no reint gull. Etter tusenvis av timar i øvingslokale sit låtane i ryggrada. Til ellevill jubel går vi ned frå scenen. Sveitte, oppstemde og utslitne. Eit comeback – vi kom tilbake!
I ein tidlegare artikkel har eg skreve om korleis paradoks kan innebere ein moglegheitskapande ressurs i musikkterapeutiske settingar (Tuastad, 2015). Her er omgrepet praksisfellesskap sentralt. Praksisfellesskap viser til den sosiale læreprosessen som oppstår når menneske samarbeider om ei felles interesse over ei viss tid, og der ein saman utviklar meining, praksis, fellesskap og identitet (Wenger, 1998). Samhandlinga i praksisfellesskap er ikkje friksjonsfri; det kranglast og forhandlast om handling- og løysingsalternativ. Liva i rockeband speglar på dette viset mykje av meiningsinnhaldet i omgrepet praksisfellesskap (Krüger, 2012; Tuastad, 2014). Opplevinga skildra ovanføre viser korleis ein i rockebandet kan gjere det umoglege mogleg ved å snu opp ned på ting. Det går føre seg ein omgjeringsprosess. Frustrasjon og irritasjon på førehand av speling blir snudd til smittande speleglede når ein først er komen på scena. Eller for å nytte Collins (2004) teori om emosjonell energi: negativ emosjonell energi gjennom opplevde stressfaktorar (lydprøva) blir omgjort til ei positiv energipåfyllande fellesskapsoppleving (konsertspeling).
Betydninga av omgjeringsprosessar er òg eit tema i Berkaak & Ruud (1992) sine studiar om rockeband der antropologiske teoriar om overgangsritual er sentral. Her vert humaniseringsprosessar i rockens meiningsunivers beskrive som ei slags omvendt sosialisering. For å verne seg mot at etablerte kollektive konvensjonar og normer skal trenge inn i individet og bli internalisert, må ein følgje det indre «humanitas» som er i kvar enkelperson. Sosialiseringa inneber mellom anna å følgje den indre stemma si, dyrke individualitet og det originale framfor kollektivet og det etablerte, og å fram-elske emosjonar som framstillast som ekte, sterke og sanne. I rockebandet handlar det om det paradoksale samspelet mellom det som er annleis på den eine sida, og behovet for samkjensle og samanheng på den andre sida. Dette indikerer ei både-og innstilling som rommar ein grunnleggjande leveregel for rockebandets livsverd: Ei grenselaus dyrking av det individuelle samstundes med ei total overgiving av bandet som fellesskap. Om ein ser dette i samanheng med forteljinga ovanfor: det må vere rom for å dyrke eigne individuelle førebuingar, til og med når det inneberer å droppe lydprøva, så lenge ein kjem til konsertstart og leverer kvalitet saman med bandfellesskapet når det verkeleg gjeld.
Siste konsert
Siste band ut på siste kvelden av tre-dagarsfestivalen: «Vi er SP, og vi skal rocke dette stedet!». Åtte personar på scena. To på harpe og fiolin, tre gitaristar, bass, trommer og vokal. Eit massivt lydbilete, og eit rocka uttrykk. Det skranglar, men på den rette måten. På same måte som hos dei store rockenamna som til dømes Neil Young med Crazy Horses; ein er redd for at det skal falle frå kvarandre men umerkeleg klarar ein å finne ein groove som berre går og går og går. Det set fyr på publikum på Hulen som livleg heiar bandet fram. Bandet har utspring i prosjektet Musikk i Fengsel og Fridom, og legg på ingen måte skjul på kor dei kjem frå. Ein kort appell omhandlar to fanesaker: Den eine forfektar eit ønske om ein meir liberal narkotikapolitikk, medan den andre tar opp kampen mot uverdige soningsforhold knytt til fengsel og psykisk helse. «Siste låt handlar om fengselslivet og heter All These Years» med-delar vokalisten til slutt. Levd Liv Live.
Å få det til å «groove» er eit kvart rockeband sitt store mål. I Keil og Feld (1994) sin terminologi «groover» musikken når det er ein liten diskrepans eller skeivheit i musikken som inviterer til deltaking. Denne vesle skeivheita som skaper «groove», kan vere mellom bass og trommer eller til dømes mellom solo og rytmeseksjon. Sidan «groove» inviterer til deltaking er det og ein sosial aktivitet. SP «groovar» fordi dei er gjensidig avhengig av kvarandre si deltaking. Saman løftar dei kvarandre til å prestere eit hovud høgare enn dei ville klart på eiga hand, for å parafrasere ein artikkel av Ansdell (2005).
På siste konserten på Gjenklangfestivalen, erfarte eg at SP begeistra og det kunne sjå ut som at fleire av publikummarane var ekstatiske. Durkheim (1965) omtalar slike intense ritual, som eg fleire gonger var vitne til under Gjenklangfestivalen, for «effervesens», der effervesens betyr opprømtheit, bobling, livlegheit eller livslyst. Kollektiv effervesens vert beskrive slik:
Vital energies become overstimulated, passions more powerful, sensations stronger, there are even some that are produced only at this moment. Man does nor recognize himself, he feels he is transformed, and so he transforms his surroundings (Durkheim, 1996, s. 317).
Diskusjon
Utifrå framstillinga så lang kan ein få inntrykk av at det ikkje er så mykje som skil Gjenklangfestivalen frå andre regulære rockemusikkfestivalar. Artistane gjer mykje det same som «vanlege» artistar: øver, lagar låtar, arrangerer låtar, speler inn låtar, førebur seg, opptrer, kranglar, forhandlar meiningsinnhald, ler, gret, og delar livserfaringar. Gjenklangfestivalen er likevel ikkje ein heilt «vanleg» rockefestival. Det er eit musikkterapiarrangement for artistar og aktørar innan kriminalomsorga og psykisk helse- og rusfeltet i Bergensområdet. Sjølv om ein til dømes har bar og alkoholservering, er det få som nyttar høve til å nytte seg av den moglegheita. Arrangementet er på ein regulær kulturscene og ope for alle, men publikum er likevel overrepresentert av musikkterapeutar, musikkterapistudentar, helsefagpersonell og artistar frå felta. Med utgangspunkt i at Gjenklangfestivalen er lik, men ulik, andre regulære rockefestivalar skal eg i det følgjande diskutere kva det er som gjer Gjenklangfestivalen til Gjenklangfestivalen. Eg vil diskutere det som er unikt med Gjenklangfestivalen ved å presentere tre ulike perspektiv: Gjenklangfestivalen som helseframføring, Gjenklangfestivalen som kjenslefellesskap og Gjenklangfestivalen som aktivismefellesskap. Eigne fortolkingar av dei autoetnografiske forteljingane sett i lys av teori om ritual og musikkterapi ligg til grunn for diskusjonsdelen.
Gjenklangfestivalen som helseframføring
Ordet person er opphavleg av latinsk avstamming og består av dei to komponentane «per» (gjennom) og «sonare» (lyd). Mi fortolking av per-sonare er at ein som person blir til gjennom lyd. Framføringar på Gjenklangfestivalen viser etter mitt syn ei klar kopling mellom musikk og identitet (Ruud, 2013). På Gjenklangfestivalen vert ein vitne til fleire sterke opplevingar, både på lydprøvar og frå konsertscena. Forteljingar og låtar gjev innblikk i fleire av livets kompleksitetar, anten det handlar om kjærleik eller kjærleikssorg, forhold knytt til foreldre og oppvekst, politiske forhold eller utfordringar knytt til psykisk helse, rus eller kriminalitet. Det er oppturar og nedturar, alvor og humor. På ulik vis kan det forståast som at ein framfører seg sjølv. Eit slikt utgangspunkt har musikkterapeuten Aldridge (1996) med omgrepet «the performed self». I staden for det klassiske sitatet av filosofen Descartes «eg tenker altså er eg» føreslår Aldridge ei lett omskriving: «eg framfører altså er eg» (Aldridge, 1996, s. 27). Vi framfører både identitet og helse, hevder Aldridge. Sett i kontekst av Gjenklangfestivalen kan dette tolkast som at artistane framfører liva sine; kven dei er og kven dei kan vere. Ei slik helseframføring inneberer å stå fram med heile spekteret av seg sjølv, og kan ha både ein sjølvreparerande og sjølvutviklande funksjon. I eit slikt humanistisk, salutogent perspektiv vert helse sett på som ein del av vårt identitetsprosjekt der livsstilval vert relatert til korleis vi ønskjer å stå fram med vår identitet for andre. Helse er dermed ikkje noko vi har, men noko vi er og gjer (Ruud, 2013). Val av coverlåtar kan og fortelje noko om kven ein er og kor ein kjem frå. Dette såg vi mellom anna i bandet frå Frelsesarmeen si revitalisering av «Knocking On Heaven’s Door». Eit anna døme er når eit band med tilknyting til kriminalomsorga/rusfeltet gjer si eiga tolking av Judas Priest klassikaren «Breaking the Law» til ellevill jubel frå publikum. Framføring av coversongar kan på denne måten spegle sosialt opphav (Toynbee, 2000, i Ansdell 2005). Artistane vel coversongar som uttrykker bakgrunnen deira. Tolkingar av «Knocking On Heaven’s Door» og «Breaking the Law» blir slik ei personleggjering av kven ein er og kor ein høyrer heime. Ein blir seg sjølv gjennom (per) andre sine lyd(ar) (sonare).
Gjenklangfestivalen som kjenslefellesskap
Gjenklangfestivalen som kjenslefellesskap kan sjåast i lys av Collins (2004) sin teori om interaksjonsritual. Collins undersøkte korleis sosialt medlemskap oppstår på bakgrunn av felles fokus og kjenslemessig medriving. Sosiale situasjonar kan i ei slik forståingsramme danne utgangspunkt for umåtelege kjenslemessige erfaringar som har sterk kulturell betydning. Kjensler vert i dette perspektivet ei kjelde for utvikling av solidaritet, samhald og tillit. Vidare er Collins opptatt av at dette ikkje er isolerte hendingar, men korleis dette over tid skapar kjeder av interaksjonsritual som vil bidra til å generere emosjonell energi.
Eimen av slike ritual som generer emosjonell energi er tydeleg til stades på Gjenklangfestivalen. Når eg til dømes fortel om mine opplevingar frå lydsjekken der bandet frå Bymisjonen skaper ein heilt spesielt augneblink, er dette noko som fleire delar. Det skjer noko i samspelet mellom utøvar og publikum der ein samskapar sterke kjensleopplevingar. Med utgangspunkt i Small (1998) kan dette relaterast til omgrepet «musicking»: at musikk er verksemd og har ein handlingsdimensjon som involverer alle som på ein eller annan måte har eit forhold til musikken. Emosjonell energi smittar (Collins, 2004). Det inneberer at suksessfulle interaksjonsritual som eg fleire gonger var vitne til under Gjenklangfestivalen og som eg har skildra i ulike vignettar, verka energipåfyllande. I motsett tilfelle vil ikkje suksessfulle interaksjonsritual vere energitappande (Collins, 2004, s. 43-44). Emosjonell energi vert samskapt på Gjenklangfestivalen. Det skjer ved at ein langsamt får tilvent seg eit fellesskap som ein kan kjenne seg trygg i. Heilt sentrale aktørar i arbeidet med å skape Gjenklang som kjenslefellesskap er erfaringskonsulentane. I rolla som artistvertar losar erfaringskonsulentane Gjenklangartistane igjennom praktiske ting ved til dømes å utlevere t-skjorter, sørge for at samtykkeskjema vert utfylt, ordne med mat og drikke, vise kor backstage-området er, når ein skal gjere seg klar for speling, og liknande. Det praktiske er likefullt berre eit aspekt, vel så viktig er den menneskelege omsorga og empatien erfaringskonsulentane møter Gjenklangartistane med. Erfaringskonsulentane innehar ein type levd liv-kompetanse som gjer at mange opnar seg og tør å ta den vanskelege samtalen med nokon som viser forståing og gjerne sjølv har erfart liknande livsutfordringar. Tillit, likeverd og respekt vert i denne samanheng meiningsberande stikkord for kva som faktisk hender.
I vedtektene til Gjenklang står det at formålet er «å skape kulturtilbod med trygge rammer for artistar og andre med tilknyting til musikkterapi» (sjå heimeside: www.gjenklang.info). Essensen for å skape dei trygge rammene er tilrettelegging. Dette handlar mellom anna om å planlegge og lage tydelege strukturar med omsyn til lydsjekk, speleplan, oppbygging av program, m.m. Her gjer arbeidskomiteen eit viktig førebuingsarbeid. Vidare handlar det om å trygge artistane som skal opptre, der erfaringskonsulentane og musikkterapeutane tilknytt dei ulike banda i feltet har ei særskilt viktig oppgåve. Samla gjer dette at artistane kjenner seg trygge på Gjenklangfestivalen. Ein er ein del av «stamma» som kjenner tilhøyrsel til festivalens puls, rytme og melodiske landskap som eit kjenslefellesskap.
Eg tolkar Gjenklangfestivalen som eit sterkt kjenslefellesskap som generer positiv emosjonell energi. Men med eit kritisk blikk kan ein hevde at det og kan ha heilt motsett forteikn. Sterke stammefellesskap kan vere ekskluderande og vanskeleg for andre å komme inn i. Vidare kan fellesskap gjerne ha ei god sosial forankring via delte symbol og ritual, men desse kan vere svært destruktive i form og innhald. Nynazistiske grupperingar eller ytterleggåande islamske grupperingar er begge døme på fellesskap som jobbar for å forsterke tilhøyrsle og felles moralsk overtyding hjå medlemene sine som ellers kan ha opplevd marginalisering, mobbing og utanforskap. Motivasjonen for delta her er ikkje nødvendigvis dei radikale haldningane, men at ein ynskjer vener og tilhøyrsel (Tjora, 2018). I kontekst av Gjenklangfestivalen er faren her at ein utviklar fellesskap som til dømes triggar rus eller anna sjølvdestruktiv åtferd. Når det gjeld musikken, er det og ein fare at ein utviklar ein kultur der det berre er dei flinke som får ta del i den inste krinsen av fellesskapet. Eg opplevde ikkje dette på Gjenklangfestivalen, men for musikkterapeutar vil det vere viktig å vere bevisst på desse potensielt store fallgruvene.
Gjenklangfestivalen som aktivismefellesskap
«What can a poor boy do, except to sing for a rock`n roll band» song Rolling Stones på slutten av 1960-talet. Tekstlinja er henta frå låta «Street Fighting Man» og var truleg ein reaksjon på dei valdsame opptøyane som herja i Londons gater og som raskt spreidde seg utover i verda. Mi tolking av låta er at det ligg eit pasifistisk underlag i botn samtidig som ein ikkje skal undervurdere rockens rolle som opprørsk kraft i den sterk politiserande tida i overgangen frå 1960 til 1970. Strøymingar som får stor betydning for psykisk helse- og rusfeltet er og bore fram av det politiske klima frå denne tida: kampen for borgar- og sosiale rettar; kritikken mot behandling- og sjukdomsideologi; overdrive individfokus; maktmisbruk og dominerande sanningsekspertvelde forankra i medisinsk tenking. Dette dannar grobotn for utviklinga av mellom anna empowerment-filosofien, recovery-perspektivet, samt eit stadig sterkare fokus på brukarmedverknad og samfunnsorienterte perspektiv. I norsk musikkterapikontekst, speglar både det ressursorienterte perspektivet (Rolvsjord, 2010) og samfunnsmusikkterapien (Stige & Aarø, 2011) betydinga av det politiske aspektet ved musikkterapien. Ruud (2004) uttrykte dette slik i ein diskurs om samfunnsmusikkterapi:
Det kan bety en språkpraksis hvor ord som «connect», «empower», «marginalized», «solidarity», «human resource», «identity», «helse» osv. inngår i musikkterapeutenes språk i stedet for «motor development», «attention», «behaviour», «inner resources», «handicap», «illness» (Ruud, 2004, s. 33).
Den politiske dimensjonen ved Gjenklangfestivalen kjem tydelegast fram ved at festivalen har sterk brukarmedverknad i alle ledd. Erfaringskonsulentar er med i planlegging, tilrettelegging og gjennomføring av festivalen. Vidare er erfaringskonsulentar med i styret, i arbeidskomité og driv lønna arbeid under sjølve festivalen. Brukarmedverknad gjer det mogleg å utforme tilbod etter brukaranes behov, og bidrar til større medvit rundt ulike val som må takast med omsyn til Gjenklangfestivalen.
Ser ein Gjenklang i eit historisk perspektiv, har brukarar vore sentrale både når det gjeld å kjempe fram rettar og ved å påpeike manglar og kritiske tilhøve. Eit døme er utviklinga av MOT82, eit musikkoppfølgingsprosjekt som jobba for å få fleire personar med psykisk liding til å delta i musikk og kulturaktivitetar i lokalsamfunnet. For å kunne realisere nokre av intensjonane som ligg i psykoseretningslinene (Helsedirektoratet, 2013), jobba ein aktivt for å få implementert musikkterapi innan feltet psykisk helsevern og innan psykisk helsearbeid i kommunen. MOT82 tok utgangspunkt i ein tre-trinnsmodell som viser til korleis musikkterapi kan organiserast som eit gjennomgåande tilbod i Bergen ved spesialisthelsetenesta (trinn 1 - psykisk helsevern, DPS), i kommunalt bydelsnivå ved kulturaktivitetssentra (trinn 2- U82 huset/Åsane kulturhus), og ut i det lokale kulturliv (trinn 3-lokalsamfunnet) (Lydvo, 2017; Tuastad, 2021). Denne heilskapstenkinga der musikk- og kulturdeltaking skal tilbydast alle medborgarar, er forankra nasjonalt gjennom kulturlova (Lovdata) og Stortingsmeldinga Kultur, inkludering og deltaking (Meld. St. 10, 2011-2012); og internasjonalt gjennom menneskerettsfråsegna i artikkel 22 og artikkel 27 første ledd som begge vektlegg kultur som rettigheitar (United Nations, u.å.), samt i FN sine berekraftsmål nr. 3 om «God helse og livskvalitet» og nr. 11 om «Bærekraftige byer og lokalsamfunn» (sjå FNs bærekraftsmål). Døme med MOT82 er òg illustrerande for korleis brukarar kjem med kritiske innspel som fører til debatt og endringar. I ein brukar-spør-brukar-evaluering av MOT82 var eit av funna at fleire hadde opplevd det som stigmatiserande å spele på Musikkterapifestivalen og på Kulturveka-konserten «Psykisk kan du være sjøl!» (Tuastad et al., 2018). Artistane uttalte at dei vegra seg for å invitere vener på ein festival som vektlegg musikkterapi og psykisk helse, og at dei ynskjer å stå fram som musikarar på scena og ikkje som «flinke pasientar». Utfallet av funn i evalueringsrapporten var for det første at tema stigma vart løfta opp og diskutert i artiklar og på ulike konferansar (Tuastad et al., 2023), men òg at ein føretok ein namnekonkurranse som resulterte i festivalnamnet Gjenklang. Målet var klart: ein ynskte å av-stigmatisere musikkfestivalen og tilby ein konsertscene der artistane opplevde eigarskap.
Eit viktig aspekt ved brukarmedverknad er å unngå tokenisme der brukarmedverknad berre er symbolske og retoriske grep som eigentleg dekker over skeive maktstrukturar (Glover, 2009). Faren for umyndiggjering og eit ovanfrå-og-ned syn er i denne samanheng overhengande. Ein nyleg diskusjon kring alkoholservering på musikkterapiarrangement kan illustrere problemstillinga. I anledning Verdas Overdosedag arrangerte musikkterapeutar tilknytt rusfeltet ein konsert på ein utestad i Bergen by. I etterkant førte det at ein hadde hatt alkoholservering på arrangementet til eit ramaskrik som vart toppa av eit sensasjonsprega oppslag i TV2 med den klikkvennlege overskrifta: «Skjenket alkohol til rusavhengige på overdosedag» (TV2, 2023). I diskusjonen som fylgde i Bergenspressa og på den interne Facebook-gruppa «Musikkterapi i psykisk helse- og rusfeltet» var meiningane hovudsakleg delt i to leirar. I den eine leiren var ein etisk betenkte over at ein kunne delta på arrangement med alkoholservering den eine dagen, for så å måtte oppfordre til rusavhald den neste. I den andre leiren forsvarte ein valet om alkoholservering med at det var tatt i samråd med brukarane og at det ville kunne opplevast som stigmatiserande å delta på ein regulær kulturscene utan å kunne tilby det som vanlegvis vert tilbydt der. Diskusjonen fortsette med stort engasjement i Tidsskriftet Musikkterapi, med argument for at ein treng tydelege retningslinjer for musikkterapeutar kring alkohol på arrangement og ei motstemme som sa at det kan verke moraliserande dersom andre skal bestemme kva som er rett og galt for brukarane. I tillegg vart medborgarskap og normaliseringsprinsippet trekt fram som argument for at det er viktig å arrangere konsertar på regulære scenar (sjå heile debattinnlegget som starta med Krüger, Solli & Tuastad, 2023). Trass usemje, synes det å vere ei semje om at ein treng fleire konsertarenaer for musikkterapibrukarar, det vil sei at ein bør kunne tilby både regulære ute-scenar med alkoholservering (som t.d. Gjenklang) og arenaer med musikk der det ikkje er skjenking (som t.d. i kulturhus).
Problemet her, slik eg ser det, er ikkje om ein skal tillate alkoholservering eller ikkje; det er kontekstavhengig og må diskuterast og løysast i tverrfaglege team mellom anna i samråd med brukarar. Det som derimot er problematisk er at ein ikkje løftar debatten. Då vil det kunne handle om ruspolitikk og samfunnsutfordringar kring dette; der til dømes spørsmål om brukarmedverknad og medborgarskap er høgaktuelle. I tillegg vil strøymingar i samtida påverke fagfeltet, mellom anna når det gjeld syn på behandling, etiske dilemma som kan oppstå, og implikasjonar av statlege føringar, nye retningslinjer, lovverk, osb. Dette peikar mot ei nødvendig refleksiv haldning der musikkterapeutar er oppdatert på kva som skjer i eige fagfelt og er bevisst på si rolle når det gjeld verdisyn, etikk og ansvarsområde. I denne samanheng kan det vere relevant å reformulere Ruud (2004) si omtale av samfunnsmusikkterapien. Nyorda vil då kunne vere: «brukarmedverknad», «medborgarskap», «rettigheitar», «berekraft», «mangfald» og «refleksivitet»; som motvekt til eit neoliberalistisk New Public Management-språk som dyrkar ord som: «effektivitet», «målstyring», «konkurranse», «marknadsfridom» og «individualisme».
Gjenklangfestivalen som aktivismefellesskap viser seg ved den sterke graden av brukarmedverknad. Men det er òg ein arena der artistane får anledning til å fortelje historiene sine, enten det handlar om personlege erfaringar av rett eller urett eller å framføre eit bodskap knytt til psykisk helse, rus eller kriminalomsorga. Musikkterapi er politisk, men for å konkludere vender eg tilbake til låta «Street Fighting Man» av Rolling Stones: «What can a poor boy do, except to sing for a rock`n roll band».
Konklusjon
Denne artikkelen tar utgangspunkt i eigne autoetnografiske fortellingar om Gjenklangfestivalen på Hulen i 2023 med siktemål om å forstå det unike med nettopp denne festivalen. I mi tolking av Gjenklangfestivalen belyst gjennom teori om ritual, kan det unike oppsummerast gjennom tre perspektiv: For det første innebere deltaking på Gjenklangfestivalen ei helseframføring der artistane framfører ulike aspekt av identitet og viser kven og kva ein ynskjer å stå fram som. For det andre kan Gjenklangfestivalen karakteriserast som eit kjenslefellesskap der deltakarane genererer emosjonell energi og samskapar tryggleik og gode opplevingar. Det tredje perspektivet ser på Gjenklangfestivalen som eit aktivismefellesskap der særskilt aktiv brukarmedverknad vert trekt fram som essensielt, men og at ein har skapt ein arena der ulike stemmer blir høyrt og anerkjent.
Implikasjonar for praksis i psykisk helsefeltet, rus- og kriminalomsorga er at festivalar i musikkterapisamanheng kan vere ein hensiktsmessig måte å jobbe på for å skape ulike former for fellesskap. Teori om ritual kan gi ei god forståing av mekanismar som speler seg ut på musikkterapifestivalar som Gjenklangfestivalen, der samskaping av emosjonell energi, former for stammefellesskap og overgangsritual er viktige bidrag. Den terapeutiske gevinsten er at ein er med i utviklande fellesskap som utløyser felles tilhøyrsel, solidaritet og moral. Intense ritual kan drive fram store sosiale endringar både på individ- og gruppenivå nivå (Collins, 2004). Musikkterapeuten må legge til rette for slike gode fellesskapsopplevingar, men må og vere bevisst på moglege fallgruver for utvikling av det som kan utviklast til destruktive fellesskap.
Eg konkluderer med at Gjenklangfestivalen er eit viktig og innovativt tilskot i musikkterapi- og kulturfeltet, men at det trengst meir forsking for å drive denne typen musikkterapifestivalar vidare. Målet må vere at fleire får moglegheit til å delta på inkluderande, mangfaldige og berekraftige arenaer for Levd Liv Live.
Referanser
Aigen, K. (1991). The voice of the forest: A conception of music for music therapy. Music Therapy, 10(1), 7798. https://doi.org/10.1093/mt/10.1.77
Aldridge, D. (1996). Music therapy research and practice in medicine: from out of the silence. J. Kingsley.
Alvesson, M., & Sköldberg, K. (2008). Tolkning och reflektion: vetenskapsfilosofi och kvalitativ metod (2. utg.). Studentlitteratur.
Ansdell, G. (2005). Being Who You Aren't; Doing What You Can't: Community Music Therapy & the Paradoxes of Performance. Voices: a World Forum for Music Therapy, 5(3). https://doi.org/10.15845/voices.v5i3.229
Ansdell, G. (2010). Where performing helps: Processes and affordances of performane in music therapy. I: Stige, B., Ansdell, G., Elefant, C., Pavlicevic, M. (2010). Where music helps: community music therapy in action and reflection. Ashgate.
Baarts, C. (2012). Autoetnografi. I Brinkmann, S., Tanggaard, L., & Hansen, W. (2012). Kvalitative metoder: empiri og teoriutvikling. Gyldendal akademisk.
Berkaak, O. A., & Ruud, E. (1992). Den påbegynte virkelighet: studier i samtidskultur. Universitetsforlaget.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Brinkmann, S. (2017). Knausgård som forsker. I D. Bugge, S.R. Fauth & O. Morsing (red.), Knausgård i syv sind. Anis forlag.
Collins, R. (2004). Interaction ritual chains. Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400851744
Durkheim, E. (1976). The elementary forms of the religious life (2. utg.). George Allen & Unwin.
Finlay, L., & Gough, B. (2003). Reflexivity: a practical guide for researchers in health and social sciences. Blackwell Science. https://doi.org/10.1002/9780470776094
Gennep, A. van. (1960). The rites of passage. Routledge & Kegan Paul.
Goffman, E. (2005). Interaction ritual: essays in face-to-face behavior. Aldine Transaction.
Geertz, C. (2000). The interpretation of cultures: selected essays. Basic Books.
Glover, H. (2009). Hvordan skille mellom likeverdig og symbolsk medvirkning i forskning? I Kristiansen, K., Borg, M., Glover, H., Volden, O., Beston, G., Hauge, S., Topor, A., De Girolamo, S., Habberstad, T., Bjørgen, D., Westerlund, H., & Jensen, P. Medforskning: å forske sammen for kunnskap om psykisk helse. Universitetsforlaget.
Helsedirektoratet (2013). Nasjonal faglig retningslinje for utredning, behandling og oppfølging av personer med psykoselidelser. Oslo: Helsedirektoratet.
Keil, C., & Feld, S. (1994). Music grooves : essays and dialogues. University of Chicago Press.
Kenny, C. (2002). Keeping the World in Balance - Music Therapy in a Ritual Context. Voices: a World Forum for Music Therapy, 2(2). https://doi.org/10.15845/voices.v2i2.84
Krüger, V., & Universitetet i Bergen Institutt for musikk. (2012). Musikk, fortelling, fellesskap : en kvalitativ undersøkelse av ungdommers perspektiver på deltagelse i samfunnsmusikkterapeutisk praksis i barnevernsarbeid (p. 224). Institutt for musikk, Griegakademiet, GAMUT, Universitetet i Bergen.
Krüger, V.; Solli, H. P.; & Tuastad, L. (2023). Hvordan skal vi som fagfelt forholde oss til temaet skjenking av alkohol på konserter der musikkterapien spiller en rolle? Debattinnlegg i Tidsskriftet Musikkterapi nr 2/2023.
Levang, L. E., Bye, T. A., Hirrich, A., Røkkum, N. H. A., Torp, T. U., & Tjora, A. (2017). Musikkfestivalens kollektive effervesens_. Tidsskrift for samfunnsforskning,_ 58(1), 62–83. https://doi.org/10.18261/issn.1504-291X-2017-01-03
Lovdata (LD). Lov om offentlege styresmakters ansvar for kulturverksemd (kulturlova). https://lovdata.no/dokument/NL/lov/2007-06-29-89
Lydvo. (2017). Frå gymsal til Garage_. Samfunnsmusikkterapi på DPS._ I Næss, T., Ruud, E. (Red.), Musikkterapi i praksis. Norges musikkhøgskole. http://hdl.handle.net/11250/2627914
Maffesoli, M. (1996). The time of the tribes: the decline of individualism in mass society. Sage. https://doi.org/10.4135/9781446222133
Malterud, K. (2011). Kvalitative metoder i medisinsk forskning: en innføring (3. utg.). Universitetsforlaget.
Meld. St. 10 (2011 - 2012). Kultur, deltaking og inkludering. Det konglege kulturdepartement.
Polkinghorne, D. E. (1988). Narrative knowing and the human sciences. State University of New York Press.
Polkinghorne, D. E. (1995). Narrative configuration in qualitative analysis, International Journal of Qualitative Studies in Education, 8(1), 5-23. https://doi.org/10.1080/0951839950080103
Ruud, E. (1992). Improvisasjon som liminal erfaring - om jazz og musikkterapi som overgangsritualer. I: Berkaak, O. A. og Ruud, E. (1992), Den påbegynte virkelighet. Studier i samtidskultur (s. 136-162). Universitetsforlaget,.
Ruud, E. (2013). Musikk og identitet (2. utg.). Universitetsforlaget.
Ruud, E. (1998). Improvisation as a liminal experience. I: Music therapy: improvisation, communication, and culture. Barcelona Publishers.
Ruud, E. (2004). Systemisk og framføringsbasert musikkterapi. Musikkterapi(4), 28–35.
Ruud, E. (2016). Musikkvitenskap. Universitetsforlaget.
Stige, B. (2010). A society for all? : The Cultural Festival in Sogn og Fjordane. I: Where music helps : community music therapy in action and reflection (s. 115–124). Routledge.
Stige, B., & Aarø, L. E. (2011). Invitation to community music therapy. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203803547
Tjora, A. H., & Aagedal, O. (2013). Festival!: mellom rølp, kultur og næring. Cappelen Damm Akademisk.
Tjora, A. (2016). The social rhythm of the rock music festival. Popular Music, 35(1), 64–83. https://doi.org/10.1017/S026114301500080X
Tjora, A. H. (2018). Hva er fellesskap. Universitetsforlaget.
Tuastad, L. (2014). Innanfor og utanfor: rockens rolle innan kriminalomsorg og ettervern. Universitetet i Bergen.
Tuastad, L. (2021). Plassert ved sida av Rolling Stones – ein studie om Harald og musikkoppfølgingstilbodet B15. Tidsskrift for psykisk helsearbeid, 18(3), 295–306. https://doi.org/10.18261/issn.1504-3010-2021-03-06
Tuastad, L., Johansen, B., Østerholt, A. L., Nielsen, I., & McIvor, D. S. H. (2023). Being a person who plays in a band rather than being a person with a mental illness playing in a band: A qualitative study of stigma in the context of music therapy in mental health aftercare. Nordic Journal of Music Therapy, 32(2), 121–139. https://doi.org/10.1080/08098131.2022.2075437
Tuastad, L. (2015). Paradoks som moglegheitskapande ressurs i kriminalomsorga. Psyke & Logos, 2015, (36), s. 220-241. https://doi.org/10.7146/pl.v36i1.22833
Tuastad, L., Johansen, B. & Østerholt, A. L. (2018). Bruker spør bruker - Evaluering av prosjektet MOT82. Bergen: Helse Bergen, Bjørgvin DPS. Hentet fra https://helse-bergen.no/seksjon/bjorgvin%20dps/Documents/MOT82%20evalueringsrapport%202018.pdf
Turner, V. W. (1967/1996). Betwixt and between: the liminal period in rites de passage. Oslo: Ad notam Gyldendal.
Turner, L., Short, N., Grant, A., & Adams, T. (Red.). (2018). International Perspectives on Autoethnographic Research and Practice. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315394787
TV2 (2023). Skjenket alkohol til rusavhengige på overdosedag. https://www.tv2.no/nyheter/innenriks/skjenket-alkohol-til-rusavhengige-pa-overdosedag/16028489/?fbclid=IwAR2WSUMZUX-UrDqc9931_5y-i0X4iqGAvBVDJvNlJGOeOAdCSPFInB1EJIQ
United Nations. (n.d.). Den Internasjonale fråsegna om menneskerettane (Nynorsk.). Dei Sameinte nasjonane.
Wenger, E. (1998). Communities of practice : learning, meaning, and identity. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511803932
Winthrop, R. H. (1991). Dictionary of concepts in cultural anthropology. Greenwood Press.